مسئولیت شرعی در خسارت ناشی از هوش مصنوعی
منتشرشده: · اجتماعی

در صورت بروز خسارت به وسیلهٔ سامانهٔ هوش مصنوعی، مسئولیت شرعی ممکن است بر عهدهٔ سازنده، مالک، استفادهکننده یا نهادی باشد که تصمیم نهایی را به ماشین سپرده است.
هوش مصنوعی در حوزههای مختلفی از جمله تشخیص پزشکی، ارزیابی مالی و پیشنهادهای حقوقی به تدریج در تصمیمگیریهای تاثیرگذار بر زندگی انسانها نقش میگیرد. در چنین شرایطی، پرسشی مطرح میشود که اگر خروجی یک سامانهٔ هوش مصنوعی به فردی زیان برساند، مسئولیت شرعی بر عهدهٔ چه کسی است؟
در مثالهای مطرحشده، یک مرکز درمانی از سامانهٔ هوش مصنوعی برای تحلیل نتایج آزمایش بیماران استفاده میکند؛ در صورت اشتباه در ارزیابی، درمان بیمار به تاخیر میافتد و آسیب جدی وارد میشود. نمونهٔ دیگر، سامانهٔ استخدامی به دلیل خطا یا سوگیری در طراحی، متقاضیان واجد شرایط را کنار میگذارد. در هر دو حالت، تصمیمی مبتنی بر فناوری اتخاذ شده و زیان نهایی متوجه انسانهاست.
برای تعیین مسئولیت، باید بررسی شود که آیا سامانه واقعاً خطا کرده، آیا خطا قابل پیشبینی بوده، آیا استفادهکننده دستورالعملهای لازم را رعایت کرده، آیا سازنده درباره محدودیتهای محصول اطلاعرسانی کرده و آیا سازمان استفادهکننده امکان بررسی انسانی نتیجه را فراهم آورده است. این عوامل در تعیین مسئولیت اهمیت دارند.
پژوهشهای داخلی دربارهٔ مسئولیت مدنی هوش مصنوعی بر اصل احترام به حقوق و اموال اشخاص تمرکز کردهاند و بر ضرورت شناسایی عامل انسانی مرتبط با خسارت تاکید میکنند؛ این عامل میتواند مالک، متصرف، سازنده، طراح یا شخص دیگری باشد.
فقه با ابزارهایی چون قاعدهٔ اتلاف، تسبیب و غرور به مسئله نگاه میکند. قاعدهٔ اتلاف مسئولیت کسی را میگیرد که مال دیگری را تلف یا آسیب میرساند. قاعدهٔ تسبیب به این معناست که شخص ممکن است مستقیماً خسارت ایجاد نکرده باشد اما با فراهمکردن زمینه یا انجام عملی که به زیان منتهی شده است، در وقوع آن نقش داشته باشد. قاعدهٔ غرور در مواردی مطرح میشود که شخص بر اثر فریب یا ایجاد تصور نادرست از سوی دیگری، اقدامی انجام میدهد و زیان میبیند.
در نهایت، فقه الزاماً به دنبال یافتن یک پاسخ یکسان برای همه خطاهای فناورانه نیست؛ در هر پرونده، نوع زیان، چگونگی وقوع آن، نقش اشخاص دخیل و رابطه میان رفتار و نتیجه اهمیت دارد.