آناهیتا و نقش آب در جهان‌بینی ایرانیان باستان
منتشرشده: · فرهنگ و هنر
در مقاله‌ای به مناسبت جشن آبانگان، پژوهشگر هنر و تاریخ ایران باستان، جایگاه آب و ایزدبانوی آن «آناهیتا» را در اسطوره‌ها و متون اوستایی بررسی کرد.
در مناسبت دهم آبان‌ماه، پژوهشگر هنر و تاریخ ایران باستان، در مقاله‌ای به جایگاه آب و ایزدبانوی آن «آناهیتا» در جهان‌بینی ایرانیان پرداخته و نشان داد که چگونه این عنصر حیاتی از نیاز مادی فراتر رفته و در اسطوره‌ها، متون اوستایی و کتیبه‌های هخامنشی به نمادی از باروری، باورهای دینی و خرد زیست تبدیل شده است.
آب در تاریخ جوامع ایرانی، به‌ویژه در سرزمین‌های خشک و نیمه‌خشک، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری سکونتگاه‌ها، رونق کشاورزی، پرورش دام و استمرار حیات اجتماعی داشته است. رودها، چشمه‌ها و دیگر منابع آبی علاوه بر کارکرد مادی، جایگاهی ویژه در تجربه تاریخی مردمان این سرزمین یافته‌اند؛ زیرا زندگی، باروری زمین و تداوم نسل‌ها با حضور و جریان آب پیوندی ناگسستنی داشته است.
در سنت‌های دینی، آناهیتا ایزدبانوی آب‌ها و باروری یکی از چهره‌های برجسته اساطیر و دین ایران باستان است. او در «آبان‌یشت»، پنجمین یشت اوستا، به‌عنوان شخصیتی ایزدی با قدرت و عاملیت مشخص معرفی می‌شود. در بندهای آغازین این یشت، نیروی او با پاکیزگی زایشی، باروری زنان، جریان شیر مادران و افزایش دام‌ها و آبادانی سکونتگاه‌ها پیوند دارد. او در هیئت رودی اسطوره‌ای توصیف می‌شود که از بلندی‌های کیهانی فرومی‌ریزد و آب‌های جهان را نیرو می‌بخشد.
آناهیتا در روایت‌های دینی به‌صورت مستقل حضور دارد؛ نیایشگران از او یاری می‌خواهند و در بخش‌های پایانی، او به‌صورت دوشیزه‌ای نیرومند و آراسته با پوشاک و زیورهای باشکوه تصویر می‌شود. این توصیف‌ها نشان می‌دهد که او هم با جریان عظیم و حیات‌بخش آب پیوند داشت و هم در قالب شخصیتی ایزدی با توانایی مداخله در امور جهان شناخته می‌شد.
به‌طور کلی، آب در جوامع ایران باستان علاوه بر اهمیت طبیعی، عامل تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری و استمرار زندگی اقتصادی و اجتماعی بود؛ کشاورزی، دامداری و سکونت پایدار در بسیاری از مناطق به دسترسی به منابع آبی وابسته بود و کمبود آب می‌توانست زندگی اجتماعات انسانی را با دشواری روبه‌رو سازد.