نظریهٔ چارچوبی برای توضیح سیاستهای انرژی ایران
منتشرشده: · بهروزرسانی: · اقتصاد

مکاتب مختلف نظریههای متفاوتی برای توضیح چگونگی شکلگیری سیاستهای انرژی در ایران ارائه کردهاند. این مقاله به بررسی چارچوب نظری دارون عجماوغلو و سایمون جانسون میپردازد و کاربرد آن را در تحلیل یارانههای انرژی ایران نشان میدهد.
مکاتب مختلف نظریههای متفاوتی برای پرسش به این پاسخ مطرح کردهاند. دارون عجماوغلو و سایمون جانسون در کتاب «قدرت و پیشرفت» نظریهای را مطرح میکنند که هدف آن توضیح چگونگی تغییرات فناورانه است. البته نویسندگان چارچوب نظری خود را به توضیح تغییرات فناورانه محدود نمیکنند و آن را بر اعمال سیاستهایی مانند نجات مالی بانکها در سال ۲۰۰۸ نیز اعمال میکنند. در واقع آنها به همین سوال کلی پاسخ میدهند که تصمیمات هدایتگر اقتصاد، از جمله درباره فناوریهای جدید، چگونه گرفته میشوند؟
در ایران پرسشها و تردیدهای جدی درباره سیاست انرژی وجود دارد. یارانههایی که در چند دهه اخیر کشور را به بحران ناترازی انرژی کشانده است. چارچوب عجم اوغلو میتواند تا حدی به این سوال پاسخ دهد که این نظام انرژی چگونه شکل گرفته است و سیاستهای موفق و ناموفق انرژی از کجا میآیند؟
دو مفهوم کلیدی از سوی نویسندگان برای بیان چارچوبشان مطرح میشود. مفهوم اول «نگاه» (Vision) است. نگاه مجموعهای از باورها و ایدههای مشترک میان صاحبان نفوذ است، ایدههایی درباره اینکه فناوری برای چه چیزی باید به کار رود، چه چیزی پیشرفت حساب میشود و هزینهها و منافع میان چه کسانی تقسیم شوند. مثال آغازین کتاب درباره فردیناند دو لسپس و ساخت کانال سوئز است. «نگاه» او منفعت عظیم وصل کردن شرق و غرب جهان، اهمیت نقش وطنش یعنی فرانسه برای این ماموریت و اعتقاد راسخ به توانمندی مهندسان و متخصصان بود. لسپس همزمان به هزینههای انسانی و کار اجباری اهمیتی نمیداد.
مفهوم دوم قدرت اقناع (Persuasion Power) است. از نظر نویسندگان، داشتن «نگاه» کافی نیست، بلکه باید بتوان دیگران را نیز قانع کرد. دو منبع قدرت اقناع، قدرت ایدهها و قابلیت تعیین دستورکار هستند. قدرت ایدهها یعنی ایده باید جذاب و قانعکننده باشد. در مثال لسپس ایده پیوند دو اقیانوس و کاهش هزینه تجارت یک ایده جذاب است که افراد زیادی با آن همراه میشوند. در سال ۲۰۰۸ ایده این بود «بدون نجات بانکها فاجعه اقتصادی رخ میدهد» و اعتبار کارشناسانی که آن را تایید میکردند، فضای سیاسی را برای پذیرش آن آماده کرد. اما منبع دوم یعنی قابلیت تعیین دستورکار یعنی اینکه چه چیزی اصلا موضوع گفتوگو و تصمیمگیری باشد و چه چیزی از دایره بحث بیرون بماند. کسی که دستورکار را تعیین میکند، پیش از آنکه رقابت بر سر پاسخها شروع شود، پرسشها را تعریف کرده است. در سال ۲۰۰۸، بحث به «چگونه بانکها را نجات دهیم» تقلیل یافت. گزینههایی مثل کاهش بدهی وامگیرندگان مسکن، سهیمکردن سهامداران و طلبکاران در زیان یا بازسازی ساختار بانکها کمتر مجال طرح جدی پیدا کردند یا کنار گذاشته شدند.
«نگاه» یارانههای انرژی ایران
اگر ابزارهای عجماوغلو و جانسون برای بررسی نظام انرژی ایران به کار بسته شود، میتوان «نگاه» پشت این نظام را چنین توضیح کرد: «انرژی (نفت و گاز) ثروت ملی و حق شهروند است.» این نگاه توجیهکننده یارانههای بنزین و مصارف شخصی و خانگی هستند اما وقتی به یارانههای انرژی به صنایع توجه شود این «نگاه» به این شکل تغییر میکند: «انرژی ارزان مزیت صنعت ایران است.»
اما این «نگاه» چگونه توجیه میشود؟ قدرت اقناع، وابسته به قدرت ایدههاست. این ایده را میتوان با توسل به احساسات ملیگرایانه توجیه کرد. همین ایده باعث میشود نابرابری توزیع یارانه در بحث عمومی کمتر دیده شود. اینکه همیشه بحثهای سیاستی درباره این است که قیمت چقدر و با چه سازوکار و زمانبندی افزایش پیدا کند، اهمیت تعیین دستورکار را نشان میدهد. برای یک نمونه میتوان به سیاست افزایش قیمت بنزین در سال ۱۳۹۸ توجه کرد. در این سال قیمت بنزین یکشبه افزایش پیدا کرد و در مقابل قرار شد به دهکهای پایین یارانه پرداخت شود. اینکه چرا یک سیاست افزایش قیمت به جای اصلاح نظام انرژی انتخاب میشود نتیجه توانایی تعیین دستور کار است. اعمال ناگهانی این تغییر نیز نتایج اجتماعی جبرانناپذیری بر جای گذاشت. در اینجا یکی دیگر از مفاهیم چارچوب مورد بحث یعنی «قدرتهای متقابل» اهمیت پیدا میکند. این قدرتها، نیروهای سازمانیافتهایاند که میتوانند در برابر ویژن و قدرت اقناع نخبگان بایستند و مسیر فناوری و توزیع منافع را تغییر دهند: اتحادیههای کارگری، جامعه مدنی، رسانههای مستقل، احزاب و دولتهای پاسخگو. نبود این نیروها در ایران باعث میشود که گزینهای جز اعتراض شدید برای معترضان به سیاست افزایش قیمت باقی نماند.
چه کسانی از یارانهها سود میبرند؟