نامه ونس: پنجره فرصت در برزخ جنگ و مذاکره
منتشرشده: · بهروزرسانی: · اقتصاد · اخبار جنگ

به گفتهٔ نویسندهٔ نامه ونس، مذاکرات میان ایران و آمریکا در مرحلهٔ تعیینتکلیف قرار دارد و پذیرش گفتوگو میتواند فرصت جلوگیری از جنگ را فراهم کند.
قادر باستانی در روزنامه جمهوری اسلامی نوشت که مناقشهٔ ایران و آمریکا از مرحلهٔ مهار تنش و چانهزنی عبور کرده و به نقطهٔ تعیینتکلیف رسیده است. او معتقد است پیام معاون رئیسجمهور آمریکا برای ازسرگیری مذاکرات ممکن است فریب یا خرید زمان باشد و یا پنجرهٔ فرصت برای جلوگیری از بازگشت جنگ باشد. او میپرسد آیا میتوان بدون اعتماد به آمریکا از فرصت دیپلماسی برای تامین منافع کشور استفاده کرد.
در متن، تاکید میشود که در شرایط دشوار، تصمیمگیری بهموقع ضروری است و حتی اگر احتمال دستیابی به توافق اندک باشد، پاسخ مثبت به پیشنهاد گفتوگو اهمیت دارد. دیدار میتواند فرصتی برای جلوگیری از حملهٔ مجدد آمریکا یا دشوارتر کردن توجیه آن فراهم کند و در افکار عموم دنیا باید تصویری شکل نگیرد که واشنگتن دیپلماسی را گشوده و تهران آن را بسته است.
پذیرش گفتوگو را بهعنوان راهی برای جلوگیری از هزینههای سنگینتر میداند و میگوید نباید اجازه داد جنگ بهعنوان سرنوشت محتوم ایران پذیرفته شود. واشنگتن خواهان آن است که پیش از کاهش تحریمها مذاکرات هستهای از سر گرفته شود؛ تهران نیز کاهش تحریمها را پیششرط ورود به مذاکره میداند. اگر دو طرف بر سر تقدم و تاخر این مراحل متوقف بمانند، فرصت و زمان از دست خواهد رفت.
راهحل واقعبینانهٔ متن، طراحی یک بسته جامع و همزمان است که گامهای هستهای، کاهش تحریمها و ترتیبات مربوط به تنگه هرمز را در یک جدول زمانی واحد، با تعهدات متقابل و سازوکارهای روشن راستیآزمایی پیوند دهد.
نویسنده تاکید میکند که قدرت تصمیمگیری پیششرط مذاکرهٔ موثر است و مذاکرهکنندهای که پشتوانهٔ یکپارچه سیاسی نداشته باشد، نمیتواند توافقی معتبر و قابل اجرا به دست آورد. اگر هر موضع رسمی، روز بعد با اظهارنظر یک جریان یا مرکز قدرت دیگر تضعیف شود، دشمن میتواند نتیجه بگیرد که توافق با تهران تضمین اجرایی ندارد.
از این زاویهٔ نامه ونس میتواند فرصتی برای شکلگیری یک پیام واحد و برخوردار از پشتوانهٔ حاکمیتی باشد. پاسخ ایران باید حاصل تصمیمی روشن در سطح عالی کشور باشد، با ماموریتی مشخص، اختیارات کافی و حمایت همهٔ ارکان مسئول. تضعیف یا تخریب پیشاپیش مذاکرهکنندگان نیز تنها از وزن موضع کشورمان میکاهد.
نگرانی از اینکه پیشنهاد مذاکره صرفاً با هدف فریب و خرید زمان مطرح شده باشد، جدی است، اما این احتمال نباید بهانهای برای کنارگذاشتن دیپلماسی شود. برای این منظور، چند اصل ضروری است:
۱. آمادگی دفاعی کشور باید بدون وقفه حفظ شود تا مذاکره به معنای عقبنشینی یا قرارگرفتن در موضع ضعف تلقی نشود. ۲. دستورکار، اهداف و خطوط قرمز پیش از آغاز دیدار بهروشنی تعیین شود. ۳. برای هر مرحله از گفتوگو زمانبندی مشخصی در نظر گرفته شود تا مذاکرات به فرایندی فرسایشی و بیپایان تبدیل نشود. ۴. از ظرفیت میانجیهایی مثل قطر، ترکیه و پاکستان برای تسهیل گفتوگو و ثبت تعهدات متقابل استفاده شود. ۵. ایران باید ابتکار روایت دیپلماتیک را نیز در دست بگیرد و موضع خود را برای افکار عموم جهان روشن کند که ما از گفتوگو استقبال میکنیم، اما مذاکره را بر پایهٔ منافع ملی، تعهدات متقابل و تضمینهای قابل راستیآزمایی میپذیریم.
منتقدان مذاکره استدلال میکنند که امتیاز دادن زیر سایه تهدید، مذاکره نیست و تسلیم در برابر فشار است. ابهام در مواضع ترامپ نیز این نگرانی را تقویت میکند که نامهٔ اخیر بیش از آنکه نشانهٔ ارادهٔ واقعی برای حل اختلاف باشد، ابزاری برای فشار بر تهران یا مانوری با ملاحظات سیاسی و انتخاباتی باشد.
تجربهٔ اسلامآباد نشان داده که توافقهای شتابزده و فاقد پشتوانه محکم، بهسرعت شکننده میشوند. بازگشایی تنگه هرمز پیش از دستیابی به ترتیباتی متقابل ممکن است یکی از مهمترین اهرمهای ایران را تضعیف کند. برخی معتقدند گذشت زمان، با افزایش فشارهای اقتصادی و سیاسی بر واشنگتن، موقعیت ترامپ را دشوارتر و او را به عقبنشینی وادار میکند.
در مقابل، موافقان مذاکره تاکید میکنند که حضور در یک دیدار به معنای پذیرش خواستههای طرف مقابل یا دادن امتیاز نیست. ایران میتواند با حفظ آمادگی دفاعی و اهرمهای راهبردی خود، وارد گفتوگو شود و دربارهٔ یک بسته متوازن، با تعهدات همزمان و قابل راستیآزمایی مذاکره کند. از این منظر، اهرم تنگه هرمز نه با بیپاسخ گذاشتن پیشنهاد دیپلماسی، بلکه با مدیریت و پیوند دادن آن به تعهدات متقابل حفظ میشود.