کمال تبریزی در کارگاه جشنواره فیلم مقاومت دربارهٔ سینمای جنگ و ویژگی فردی فیلمساز
منتشرشده: · بهروزرسانی: · ایران

کمال تبریزی در کارگاه جشنواره فیلم مقاومت به اهمیت خلق «جهان شخصی فیلمساز» و پرهیز از تکرار الگوهای دستوری اشاره کرد. او تجربهٔ شخصی خود را با موضوع هویت فیلمساز، کلیشه، مخاطب و زبان سینما پیوند داد.
به نقل از ستاد رسانه جشنواره بینالمللی فیلم مقاومت، در نخستین روز برگزاری نوزدهمین جشنواره بینالمللی فیلم مقاومت، کارگاه انتقال تجربه کمال تبریزی در پردیس سینمایی مردم برگزار شد. این کارگاه که با حضور علاقهمندان، هنرجویان و فعالان سینما همراه بود، به موضوع کارگردانی و بازنمایی جنگ و مقاومت اختصاص داشت و بخش قابل توجهی از آن به پرسش و پاسخ مستقیم با حاضران گذشت.
تبریزی در این نشست تلاش کرد تجربهٔ شخصی خود از ورود به سینما در سالهای جنگ تا ساخت آثار داستانی و تلویزیونی را به بحثی درباره هویت فیلمساز، کلیشه، مخاطب و زبان سینما پیوند بزند. او گفت آنچه امروز با عنوان «سینمای مقاومت» شناخته میشود، در دورهای «سینمای جنگ» و سپس «سینمای جنگ ایران و عراق» نامیده میشد، اما در پس این تغییر عنوانها، یک پرسش تاریخی همچنان پابرجاست: چرا انسانها با یکدیگر میجنگند و چرا گروهی تلاش میکند خواست خود را با زور و خشونت به دیگری تحمیل کند؟
وی یادآور شد که آغاز جنگ برای بسیاری از جوانان آن دوره، از جمله خودش، به یکی از انگیزههای ورود به سینما بدل شد. به گفته تبریزی، گروهی از علاقهمندان بدون اتکا به ساختار رسمی دانشگاهی، پول شخصی خود را روی هم میگذاشتند تا از استادان دعوت کنند و سینما یاد بگیرند. همین مسیر بعدتر برخی از آنان را به مناطق جنگی و ساخت مستند رساند.
تبریزی در ادامه، «روایت فتح» را نمونهای دانست که از ثبت صرف واقعه عبور کرد و به یک نگاه مشخص در مستندسازی جنگ رسید. او گفت در سالهای جنگ مستندهای مختلفی ساخته میشد، اما مجموعهای که با نام «روایت فتح» شناخته شد، به دلیل حضور و نگاه مرتضی آوینی توانست به یک جریان تبدیل شود. از نظر او، تداوم و انسجام آن مجموعه بیش از هر چیز با جهان فکری و نحوه دیدن آوینی پیوند داشت.
تبریزی برای مقایسه، از مستندی با عنوان «شهادتطلبان» یاد کرد که خود او و همراهانش در روزهای ابتدایی جنگ ساخته بودند؛ اثری که به گفته او در جشنواره تاشکند نیز جایزه گرفت، اما بیشتر یک وقایعنگاری متاثر از التهاب روزهای نخست جنگ بود.
وی گفت تفاوت اصلی اینگونه آثار با «روایت فتح» در این بود که گروه نخست تحت تاثیر هیجان واقعه تلاش میکرد عقب نماند و هرچه سریعتر آنچه رخ میدهد ثبت کند، اما در «روایت فتح» پیش از ثبت، تحلیل و تامل درباره آدمهای جنگ، انگیزهها، ویژگیها و تفاوتهایشان وجود داشت.
وی همچنین دیدگاهی شخصی و بحثبرانگیز را مطرح کرد و گفت به اعتقادش برخی ویژگیهای ساختاری و انسانی که بعدتر در بخشی از سینمای جنگ جهان دیده شد، پیشتر در «روایت فتح» وجود داشته است. این بخش از سخنان تبریزی نه بهعنوان یک حکم تاریخی، بلکه بهعنوان برداشت شخصی او از تاثیرگذاری آن جریان بیان شد.
وی گفت اگر فیلمسازی اثری را دوست دارد و تمام تلاشش را صرف ساخت نسخهای نزدیک به همان اثر کند، در نهایت چیزی به سینما اضافه نکرده است. از نگاه او، فیلمساز موفق باید زبان، قواعد ارتباطی و جهان خودش را بسازد؛ جهانی که حتی بدون دیدن تیتراژ، بتوان رد صاحب اثر را در آن تشخیص داد.
وی برای توضیح این موضوع از فیلمسازانی مانند تارکوفسکی مثال زد و گفت سینمای مولف زمانی شکل میگیرد که شیوه نگاه، ریتم، انتخاب موضوع و نحوه بیان، هویت مشخصی پیدا کند.
تبریزی تاکید کرد این اصل در سینمای مقاومت اهمیت بیشتری دارد، زیرا انبوه شعارها، تصویرهای تکرارشونده و قالبهای از پیش تثبیتشده میتواند فیلمساز را در جریان غالب حل کند و امکان بروز ویژگی فردی او را از بین ببرد.
تبریزی برای توضیح ضرورت دیدن زاویهای متفاوت، به تجربه «لیلی با من است» پرداخت. وی گفت در فضای جنگ، تصویر غالب از رزمنده، فردی مشتاق رفتن به جبهه بود؛ اما ایده جذاب برای او از جایی شکل گرفت که این وضعیت معکوس شود: اگر شخصیت اصلی اصلاً نخواهد به جنگ برود و ترس مانع او باشد چه؟
به گفته وی، شخصیت صادق مشکینی درست از همین تضاد جان گرفت؛ آدمی که جهانش با فضای غالب پیرامون خود متفاوت است.
وی کیفیت پشت صحنه را نیز مستقیماً مرتبط با نتیجه نهایی دانست و گفت فیلمی که پشت صحنه ناسالم و پرتنش دارد، بهسختی میتواند اثر خوبی شود؛ همانطور که یک گروه هماهنگ و خلاق، احتمال رسیدن به فیلم بهتر را افزایش میدهد.
تبریزی در پاسخ به هنرجویان گفت کلاس و دانشگاه میتوانند تکنیک، اطلاعات و مسیرهای شناخت را منتقل کنند، اما «هنرمند شدن» با گذراندن دوره آموزشی تضمین نمیشود.