پیشنهاد روسیه برای بازسازی خطوط راهآهن ارمنستان در زمینهٔ رقابتهای منطقهای
منتشرشده: · بهروزرسانی: · ایران

پیشنهاد روسیه برای بازسازی دو بخش از خطوط راهآهن ارمنستان، رقابت بر سر مسیرهای ترانزیتی قفقاز جنوبی را تشدید کرده و منافع مسکو، طرح «مسیر ترامپ» و نگرانیهای امنیتی ایران را به هم پیوند زده است.
پیشنهاد روسیه برای بازسازی دو بخش از خطوط راهآهن ارمنستان، بار دیگر رقابت بر سر آینده مسیرهای ترانزیتی قفقاز جنوبی را در کانون توجه قرار داده است؛ رقابتی که علاوه بر منافع اقتصادی، با موضوعاتی چون نفوذ منطقهای مسکو، طرح موسوم به «مسیر ترامپ»، نگرانیهای امنیتی ایران و تلاش ایروان برای کاهش وابستگی به روسیه گره خورده است.
آلکسی اوورچوک، معاون نخستوزیر روسیه، در حاشیه نشست باشگاه بینالمللی گفتوگوی «والدای» اعلام کرد مسکو به ارمنستان پیشنهاد داده تا دو بخش از شبکه ریلی این کشور را بازسازی کند: مسیر یراسخ، در جنوب ایروان، تا شرور در شمال جمهوری خودمختار نخجوان و مسیر گیومری تا گذرگاه دوغوکاپی در مرز ترکیه. اوورچوک گفت این بخشها در چارچوب امتیاز بهرهبرداری شرکت راهآهن روسیه قرار دارند و مسکو آماده است برای احیای آنها مشارکت کند تا ارتباطات حملونقلی ارمنستان از هر دو مسیر توسعه یابد. او همچنین از برگزاری دیدارهای مهم در آینده نزدیک برای پیشبرد این موضوع خبر داد.
پیشنهاد مسکو در شرایطی مطرح میشود که دولت نیکول پاشینیان در پی گسترش ارتباطات ارمنستان با ترکیه و جمهوری آذربایجان و افزایش نقش این کشور در شبکههای ترانزیتی منطقه است. پاشینیان پیشتر اعلام کرده بود دولت ارمنستان، بدون انتظار دریافت کمک از روسیه، مناقصههایی را برای بازسازی خطوط راهآهن منتهی به مرزهای ترکیه و جمهوری آذربایجان برگزار کرده است؛ هرچند رایزنیها با طرف روسی همچنان ادامه دارد.
یکی از محورهای اختلاف، قرارداد امتیاز بهرهبرداری شرکت راهآهن روسیه در ارمنستان برای دوره ۲۰۰۸ تا ۲۰۳۸ است. از نگاه پاشینیان، این قرارداد میتواند بخشی از سرمایهگذاران بینالمللی را از ورود به پروژههای ریلی ارمنستان منصرف کند و مانعی در مسیر پیوستن ایروان به شبکههای ترانزیتی جدید شرق به غرب باشد.
نخستوزیر ارمنستان هفتم اکتبر، در آستانه مذاکرات احتمالی درباره آینده این قرارداد، اعلام کرد که مبانی حقوقی لازم برای لغو آن وجود دارد. بااینحال، وی انتقال امتیاز بهرهبرداری به کشور ثالثی را که هم برای مسکو و هم برای ایروان قابلقبول باشد، گزینه مطلوبتری دانست. پیشتر نام قزاقستان و برخی کشورهای عربی نیز بهصورت غیررسمی در این زمینه مطرح شده بود. اما تاکنون تصمیمی رسمی درباره فسخ قرارداد مذکور اعلام نشده است.
در پس این اختلاف، رقابتی گستردهتر درباره مدیریت و بهرهبرداری از مسیرهای ترانزیتی آینده دیده میشود. دولت پاشینیان امیدوار است با گسترش ارتباطات ارمنستان با باکو و آنکارا، زمینه افزایش درآمدهای ترانزیتی و جذب سرمایهگذاری خارجی را فراهم کند. بااینحال، تغییر بهرهبردار لزوماً به معنای تحقق این اهداف نیست؛ بهویژه آنکه روسیه به قرارداد موجود و سرمایهگذاریهای انجامشده استناد کرده و می خواهد آن را حفظ کند.
بر اساس اظهارات اولگ بلوزروف، مدیرعامل شرکت راهآهن روسیه، سرمایهگذاری این شرکت و شرکت تابعه آن، راهآهن جنوب قفقاز، در فاصله سالهای ۲۰۰۸ تا ۲۰۲۵ در ارمنستان به حدود ۳۹۶ میلیون دلار رسیده است. از این رو، مسکو در صورت فسخ یا بازنگری قرارداد، انتظار دارد تکلیف سرمایهگذاریهای خود را مشخص کرده و امکان بازگشت منابع صرفشده مورد توجه قرار گیرد. در نتیجه، هرگونه تغییر در ساختار مدیریت شبکه ریلی ارمنستان، علاوه بر ملاحظات سیاسی، با مسائل حقوقی و مالی قابلتوجهی همراه خواهد بود.
در کنار اختلافات مربوط به مدیریت راهآهن، طرح موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» یا تریپ به یکی از موضوعات اصلی رقابت ژئوپلیتیکی در قفقاز جنوبی تبدیل شده است. دولت ارمنستان این طرح را در چارچوب گسترش ارتباطات منطقهای و احیای خطوط ریلی با ترکیه و جمهوری آذربایجان معرفی میکند؛ اما موقعیت جغرافیایی این مسیر و احتمال حضور بازیگران خارجی در مدیریت آن، نگرانیهایی را در میان همسایگان ارمنستان، بهویژه ایران، ایجاد کرده است.