هوش مصنوعی میتواند چهره و صدا را تقلید کند، اما کاربردهای آن در حوزه شرعی متفاوت است
منتشرشده: · بهروزرسانی: · فناوری

هوش مصنوعی قادر است چهره افراد را روی بدن دیگران قرار دهد، صدای آنها را تقلید کند و جملاتی را به آنان نسبت دهد که هرگز نگفتهاند. این فناوری، که به عنوان دیپفیک شناخته میشود، در حوزه شرعی بسته به هدف، محتوا و نحوه انتشار، حکم متفاوتی دارد.
هوش مصنوعی میتواند چهره افراد را بازسازی کند، صدای آنها را تقلید کند و سخنانی را به آنان نسبت دهد که هرگز نگفتهاند. اما حکم شرعی این فناوری چیست؟ آیا ساخت تصویر و صدای جعلی همیشه حرام است یا نوع استفاده از آن در تعیین حکم شرعی نقش دارد؟
یک نمونهٔ رایج، انتشار ویدئویی در شبکههای اجتماعی است که در آن فردی شناختهشده سخنی جنجالی بر زبان میآورد. صدا کاملاً شبیه صدای واقعی اوست و حرکات چهره نیز طبیعی به نظر میرسد. ویدئو بهسرعت منتشر میشود، واکنشهای گستردهای برمیانگیزد و ممکن است آبرو و موقعیت اجتماعی آن فرد را به خطر بیندازد. اما ساعاتی بعد مشخص میشود که این صحنه هرگز اتفاق نیفتاده و تمام آن با هوش مصنوعی ساخته شده است.
این پدیدهٔ «دیپفیک» یا جعل عمیق، مرز میان واقعیت و تصویر ساختگی را کمرنگ میکند. سوال اصلی این است که آیا میتوان با استفاده از این فناوری، چهره یا صدای دیگران را بدون محدودیت بازسازی کرد؟ آیا نسبتدادن سخنان ساختگی به افراد صرفاً یک شوخی یا تجربه فناورانه است یا میتواند از نظر شرعی مصداق دروغ، افترا و هتک حرمت باشد؟
بررسی فقهی این موضوع نشان میدهد که نمیتوان برای همه کاربردهای دیپفیک یک حکم یکسان در نظر گرفت. هدف تولید محتوا، نحوه انتشار، رضایت اشخاص، احتمال فریب مخاطب و پیامدهای اجتماعی آن، در تشخیص حکم شرعی اهمیت دارند.
دیپفیک به محتوای تصویری، صوتی یا ویدئویی گفته میشود که با استفاده از فناوریهای هوش مصنوعی تولید یا دستکاری شده و میتواند حضور، گفتار یا رفتار یک فرد را بهصورت غیرواقعی بازنمایی کند. در ویرایش ساده، معمولاً کیفیت، نور یا رنگ تصویر تغییر میکند؛ اما در جعل عمیق، ممکن است یک رفتار، گفتار یا رویداد کاملاً ساختگی به شکلی بازسازی شود که مخاطب آن را واقعی تصور کند.
در نمونهٔ طنزآمیز، ممکن است با یک اثر هنری یا سرگرمکننده مواجه باشیم؛ اما در نمونهٔ جدی، احتمال فریب مخاطب، تخریب آبرو و ایجاد اتهام ناروا مطرح میشود. بنابراین، پرسش فقهی دقیق این نیست که «آیا ساخت تصویر با هوش مصنوعی جایز است؟» بلکه باید پرسید: چه محتوایی، از چه شخصی، با چه هدفی و به چه شکلی تولید و منتشر شده است؟
یکی از مهمترین مبانی بررسی فقهی دیپفیک، مسئله صدق و کذب است. اگر فردی با استفاده از هوش مصنوعی ویدئویی بسازد که در آن شخص دیگری جملهای را بیان میکند که هرگز نگفته است و سپس آن را بهعنوان یک فیلم واقعی منتشر کند، محتوایی خلاف واقع را به مخاطب ارائه کرده است. در چنین شرایطی، اگر هدف سازنده فریب دیگران باشد، مسئله میتواند با عنوان شرعی دروغ و فریب ارتباط پیدا کند.
بااینحال، هر تصویر مصنوعی الزاماً دروغ محسوب نمیشود. برای مثال، بازسازی دیجیتالی یک رویداد تاریخی با هدف آموزش، ساخت فیلم داستانی یا تولید محتوای هنری، در صورتی که ماهیت بازسازیشده آن برای مخاطب روشن باشد، لزوماً ادعای ثبت یک واقعیت خارجی ندارد. مرز اصلی زمانی مخدوش میشود که محتوای ساختگی عمداً بهعنوان واقعیت عرضه شود و مخاطب تصور کند سخن یا رفتاری واقعاً از شخص موردنظر صادر شده است.
جعل صدای افراد چه زمانی به تهمت و هتک حرمت تبدیل میشود؟ بسته به نوع محتوا و شرایط انتشار، ممکن است عناوین متفاوتی مطرح شوند. دروغ زمانی مطرح میشود که محتوایی خلاف واقع بهعنوان واقعیت به مخاطب ارائه شود. تهمت و افترا زمانی اهمیت پیدا میکند که رفتار یا اتهامی ناروا و خلاف واقع به شخص دیگری نسبت داده شود، مثلاً ساخت ویدئویی جعلی که در آن فردی به ارتکاب جرم اعتراف میکند.