جنگها و تاثیرات آن بر اقتصاد و انرژی جهانی
منتشرشده: · بهروزرسانی: · اقتصاد

جنگهای بزرگ در طول قرن بیستم و در دهههای اخیر تاثیر قابل توجهی بر بازارهای انرژی و رشد اقتصادی جهان داشتهاند. این مقاله به بررسی نقش بازدارندگی هستهای و تاثیرات جنگ بر سرمایهگذاری و مصرف انرژی میپردازد.
جنگهای بزرگ در طول قرن بیستم و در دهههای اخیر باعث افزایش قابل توجه قیمت انرژی و تورم در کشورهای مختلف شدهاند؛ مثلاً در اکتبر 1973 جنگ اعراب و اسرائیل آغاز شد و قیمت نفت از حدود 2.9 دلار به 11.65 دلار در ژانویه 1974 رسید. در اوت 2022 جنگ اوکراین باعث شد قیمت گاز اروپا بیش از 300 یورو برای هر مگاواتساعت شود و تورم اتحادیه اروپا در همان سال به 11.5 درصد برسد.
این جنگها معمولاً بهصورت مستقیم بین قدرتهای بزرگ رخ ندادند؛ اما در صورت بروز درگیریهای مستقیم در مراکز مهمی مانند پالایشگاه، نیروگاه، بندر و خط لوله، تاثیرات آن بر تولید و تجارت جهانی قابل توجه میشد. در طول هشتاد سال گذشته چنین جنگی رخ نداده است و بازدارندگی هستهای نقش مهمی در حفظ صلح و جلوگیری از جنگهای مستقیم ایفا کرده است.
در طول قرن بیستم، دو جنگ جهانی و جنگهای نیابتی در کره، ویتنام و خاورمیانه رخ داد، اما آمریکا و شوروی هیچگاه بهصورت مستقیم به هم شلیک نکردند. بحران موشکی کوبا در 1962، که در آن جهان 13 روز در آستانه جنگ هستهای بود، و جنگ اعراب و اسرائیل در 1973، نمونههایی از این وضعیت هستند؛ در هر دو مورد، ابرقدرتها عقبنشینی کردند و آتشبس برقرار شد، که در نتیجه بازارهای مالی، تجارت و انرژی جهانی از سقوط جلوگیری شد.
مقایسه هزینههای دفاعی: در سال 1953، پس از جنگ کره، ایزینهاور هزینه دفاعی آمریکا را 14 درصد از تولید ناخالص ملی تعیین کرد و با تکیه بر سلاح هستهای آن را تا 1960 به 9 درصد کاهش داد. در همان دوره، اقتصاد جهان بهطور میانگین نزدیک به 5 درصد در سال رشد کرد؛ ثبات امنیتی بهعنوان یکی از عوامل این رشد مطرح است، اگرچه عدم ثبات امنیتی میتوانست آن را متوقف کند.
سرمایهگذاری در پروژههای بلندمدت مانند پالایشگاه، نیروگاه، فولادسازی و خط لوله به سرمایهگذاری دهها ساله نیاز دارد. ترس از جنگ باعث میشود سرمایهگذاران و خانوارها پسانداز کمتری داشته باشند و پروژههای بلندمدت را کنار بگذارند؛ در نتیجه، حتی بدون شلیک گلوله، جنگ میتواند خسارت اقتصادی وارد کند. بازدارندگی معتبر با کاهش احتمال جنگ مستقیم، این ترس را کاهش میدهد.
امنیت انرژی: تنگه هرمز در 2023 روزانه حدود 20 میلیون بشکه نفت و فراورده را جابهجا میکرد؛ این مقدار تقریباً یکپنجم مصرف جهانی مایعات نفتی بود. هر جنگ گسترده در آن منطقه میتوانست قیمت نفت، بیمه کشتیها و محصولات پتروشیمی را در سراسر جهان بالا ببرد؛ بنابراین، بازدارندگی معتبر میتواند احتمال تبدیل بحران به جنگ بزرگ را کم کند.
در 1993، آمریکا و روسیه قرارداد بیستساله به نام مگاتن به مگاوات (Megatons to Megawatts) بستند؛ روسیه 500 تن اورانیوم غنیشده نظامی را رقیق کرد و به آمریکا فروخت؛ تا پایان 2013 این سوخت نزدیک به 10 درصد برق آمریکا را تامین کرد. این معامله در شرایطی امکانپذیر شد که دو طرف درک مشترک داشته باشند که نمیتوانند یکدیگر را نابود کنند.
برق هستهای نیز از همان دوران بیرون آمد؛ رآکتورهای زیردریایی و پروژههای بمب، فناوری را ساختند و نیروگاههای غیرنظامی بعدها آن را گرفتند؛ در حال حاضر نزدیک به 9 درصد برق جهان از رآکتورها میآید.
اوکراین پس از فروپاشی شوروی حدود 1800 کلاهک راهبردی در خاک خود داشت؛ در 1994 با توافق بوداپست از آنها گذشت و در عوض تضمین استقلال و تمامیت ارضی گرفت. در 2014 روسیه کریمه را ضمیمه کرد و در 2022 حمله گسترده را آغاز کرد. بر اساس گزارش موسسه پژوهشهای صلح استکهلم، اوکراین در 2025 حدود 84.1 میلیارد دلار خرج نظامی کرد، یعنی 40 درصد تولید ناخالص خود؛ این نشان میدهد که تضمینهای کاغذی بدون پشتوانه قدرت همیشه کار نمیکند.