رود روان، فرصتی برای احیای دریاچه ارومیه با مدیریت روان‌آب‌ها / از لایروبی ده‌ها کیلومتر رودخانه تا آمادگی برای بارش‌های احتمالی ال‌نینو
منتشرشده: · ایران · آذربایجان غربی
احیای دریاچه ارومیه همچنان یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی شمال‌غرب کشور است،این چالش که تحقق آن علاوه بر تامین حقابه زیست‌محیطی، به مدیریت منابع آب، حفاظت از رودخانه‌های اقماری و جلوگیری از هدررفت روان‌آب‌ها در مسیر رسیدن به…
احیای دریاچه ارومیه همچنان یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی شمال‌غرب کشور است،این چالش که تحقق آن علاوه بر تامین حقابه زیست‌محیطی، به مدیریت منابع آب، حفاظت از رودخانه‌های اقماری و جلوگیری از هدررفت روان‌آب‌ها در مسیر رسیدن به پهنه دریاچه وابسته است.
در این میان، پویش «رود روان» در آذربایجان‌غربی با تمرکز بر پاکسازی، لایروبی و بازگشایی مسیر رودخانه‌ها، انهار و مسیل‌ها، تلاش دارد بخشی از ظرفیت بارش‌ها و روان‌آب‌های حوضه آبریز را به منابع آبی استان و دریاچه ارومیه هدایت کند.
افزایش ۱۰.۲ برابری حجم آب دریاچه ارومیه
بر اساس آخرین آمارهای منتشرشده، حجم آب دریاچه ارومیه به ۲ میلیارد و ۵۵۰ میلیون مترمکعب رسیده است این رقم در مقایسه با ۲۵۰ میلیون مترمکعب در مدت مشابه سال گذشته، افزایش ۱۰.۲ برابری را نشان می‌دهد.
همچنین وسعت پهنه آبی دریاچه از ۴۶۰ کیلومترمربع در مدت مشابه سال گذشته به یک‌هزار و ۹۷۱ کیلومترمربع افزایش یافته است،این تغییر بیانگر بهبود قابل توجه وضعیت آبی دریاچه در مقایسه با سال گذشته است.
اگرچه بارش‌های مستقیم در پهنه دریاچه و افزایش جریان ورودی رودخانه‌های اقماری در این بهبود وضعیت نقش داشته‌اند، اما مدیریت روان‌آب‌ها، رفع موانع جریان آب و بازگشایی مسیر رودخانه‌ها نیز از اقداماتی است که می‌تواند در بهره‌برداری موثرتر از بارش‌ها و انتقال آب به سمت دریاچه نقش‌آفرین باشد.
شناسایی ۳۴۷ نقطه بحرانی برای مدیریت روان‌آب‌ها
یکی از اقدامات محوری در قالب پویش «رود روان»، شناسایی نقاط بحرانی در مسیر جریان آب است. در روزهای پایانی تابستان، ۳۴۷ نقطه بحرانی در استان آذربایجان‌غربی شناسایی شد که بخش عمده‌ای از آنها در محدوده حوضه آبریز دریاچه ارومیه قرار داشتند.
این نقاط با هدف جلوگیری از انسداد مسیر جریان آب، کاهش خسارات ناشی از سیلاب و فراهم‌کردن امکان انتقال بهتر روان‌آب‌ها مورد بررسی قرار گرفتند و بخش مهمی از آنها در چارچوب این پویش پاکسازی و برای مدیریت جریان آب آماده شدند.
در ادامه این اقدامات، با استفاده از ظرفیت ماشین‌آلات نهادها و دستگاه‌های اجرایی مختلف، عملیات لایروبی و بازگشایی ده‌ها کیلومتر از مسیر رودخانه‌ها و انهار استان انجام شده است.
۱۰ رودخانه آذربایجان‌غربی در مسیر احیای دریاچه ارومیه
اهمیت اجرای این پویش زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم از مجموع ۱۵ رودخانه موجود در آذربایجان‌غربی، ۱۰ رودخانه در حوضه آبریز دریاچه ارومیه قرار دارند و بخش مهمی از جریان‌های سطحی استان از طریق این رودخانه‌ها به سمت دریاچه هدایت می‌شود.
بر همین اساس، برنامه‌ریزی برای مدیریت جریان آب در این ۱۰ رودخانه و فراهم‌کردن شرایط انتقال روان‌آب‌ها به سمت دریاچه، در دستور کار دستگاه‌های ذی‌ربط قرار گرفته است.
پاکسازی مسیر جریان آب، رفع موانع طبیعی و انسانی، جمع‌آوری نخاله‌ها، بهسازی و بازسازی سازه‌ها و پل‌های فاقد آب‌گذر مناسب، آزادسازی حریم و بستر رودخانه‌ها و اصلاح نقاط حادثه‌خیز از جمله اقداماتی است که در قالب پویش «رود روان» در استان انجام شده و همچنان ادامه دارد.
این اقدامات علاوه بر کمک به انتقال بهتر روان‌آب‌ها به سمت دریاچه ارومیه، در کاهش خطر آب‌گرفتگی مناطق شهری و روستایی، مدیریت سیلاب و حفاظت از زیرساخت‌های واقع در حاشیه رودخانه‌ها نیز اهمیت دارد.
ال‌نینو، فرصت احتمالی که بدون مدیریت آب می‌تواند به تهدید تبدیل شود
در کنار اقدامات اجرایی پویش رود روان، تغییرات الگوهای اقلیمی و احتمال تاثیر پدیده ال‌نینو بر شرایط بارشی نیز ضرورت آمادگی برای مدیریت منابع آب را دوچندان می‌کند.
ال‌نینو یکی از پدیده‌های اقلیمی اقیانوس آرام است که می‌تواند بر الگوهای بارش و دمای مناطق مختلف جهان اثر بگذارد. با این حال، میزان و جهت تاثیر آن بر بارندگی ایران به شرایط جوی منطقه‌ای و سایر عوامل اقلیمی وابسته است و نمی‌توان صرف وقوع این پدیده را به معنای افزایش قطعی بارش در حوضه آبریز دریاچه ارومیه دانست.
با این وجود، آمادگی برای مدیریت بارش‌های احتمالی، به‌ویژه در مناطقی که با کمبود منابع آب مواجه هستند، ضرورتی انکارناپذیر است. در چنین شرایطی، پاکسازی رودخانه‌ها، لایروبی انهار، بازگشایی مسیل‌ها و رفع موانع عبور جریان آب می‌تواند از تبدیل بارش‌های شدید به سیلاب‌های خسارت‌بار جلوگیری کرده و امکان بهره‌برداری بهتر از روان‌آب‌ها را فراهم کند.
از این منظر، پویش «رود روان» می‌تواند فراتر از یک عملیات مقطعی برای پاکسازی رودخانه‌ها، به الگویی مستمر در مدیریت منابع آب، کنترل سیلاب و تقویت ذخایر آبی استان تبدیل شود.
احیای دریاچه ارومیه نیازمند تداوم مدیریت روان‌آب‌هاست
افزایش حجم و وسعت دریاچه ارومیه در مقایسه با سال گذشته، نشانه‌ای امیدوارکننده از بهبود وضعیت آبی این پهنه ارزشمند است، اما پایداری این شرایط به تداوم ورود آب، تامین حقابه زیست‌محیطی، مدیریت برداشت‌ها و حفاظت از مسیرهای طبیعی جریان آب وابسته است.
در این میان، پویش «رود روان» می‌تواند به‌عنوان یکی از ابزارهای اجرایی مدیریت منابع آب، حلقه اتصال میان بارش‌ها، رودخانه‌های اقماری و دریاچه ارومیه باشد, مشروط بر اینکه اقدامات آن به یک برنامه مستمر، دارای اعتبار مشخص، اهداف کمی و نظام پایش و ارزیابی تبدیل شود.
بارش‌های احتمالی آینده، چه تحت تاثیر ال‌نینو و چه سایر سامانه‌های جوی، زمانی به فرصتی برای احیای دریاچه ارومیه تبدیل خواهند شد که زیرساخت‌های انتقال آب آماده باشند و روان‌آب‌ها پیش از هدررفت، با رعایت حقابه‌های قانونی و زیست‌محیطی، به‌درستی مدیریت شوند.
اکنون پرسش مهم این است که آیا تجربه پویش «رود روان» در آذربایجان‌غربی به یک برنامه دائمی برای مدیریت رودخانه‌ها و حفاظت از منابع آبی تبدیل خواهد شد تا در سال‌های پربارش نیز فرصت ذخیره و هدایت آب از دست نرود؟