کتاب مردگان؛ راهنمای مصر باستان برای سفر به جهان پس از مرگ
منتشرشده: · فرهنگ و هنر
در بی‌شمار فیلم درباره مومیایی‌ها، کافی است وردی از یک کتاب جادو خوانده شود تا مردگان از خواب برخیزند و وحشت به پا کنند.
در بی‌شمار فیلم درباره مومیایی‌ها، کافی است وردی از یک کتاب جادو خوانده شود تا مردگان از خواب برخیزند و وحشت به پا کنند. مصریان باستان نیز به قدرت جادویی واژه‌های نوشته‌شده باور داشتند، اما با هدفی کاملاً متفاوت: آن‌ها می‌خواستند اطمینان حاصل کنند که مردگان بتوانند در جهان پس از مرگ دوباره زندگی کنند.
وردهای کتاب مردگان، مجموعه‌ای از متون تدفینی و افسون‌ها، برای کمک به مردگان طراحی شده بودند تا حواس خود را بازیابند، از خطرات جهان زیرین عبور کنند و در برابر محکمه‌ای از خدایان حاضر شوند و ثابت کنند که در زندگی زمینی، انسانی درستکار بوده‌اند.
به گفته ماریسا استیونز، معاون اجرایی موسسه پورداوود برای مطالعه جهان ایرانی در دانشگاه کالیفرنیا، لس‌آنجلس، کتاب مردگان اغلب به عنوان نوعی «راهنمای سفر» برای درگذشتگان توصیف شده است. این کتاب همچنین راهنمای افرادی بود که مسئولیت اجرای آیین‌های تدفین را بر عهده داشتند.
کتاب مردگان چگونه مورد استفاده قرار می‌گرفت؟
کتاب مردگان به معنای امروزی کلمه، یک کتاب واحد نبود و نسخه‌ای مشخص وجود نداشت که همه مصریان از آن استفاده کنند. مصریان باستان این مجموعه را «خروج به روز» می‌نامیدند؛ نامی که به امکان خروج از مقبره و بازگشت به جهان روشنایی اشاره داشت.
نام «کتاب مردگان» را نخستین بار ریچارد لپسیوس، مصرشناس آلمانی، در سال ۱۸۴۲ ابداع کرد. او در نسخه منتشرشده خود، ۱۶۵ فصل را شماره‌گذاری کرده بود. با گذشت زمان، پژوهشگران وردهای دیگری را نیز شناسایی کردند و شمار وردهای شناخته‌شده به بیش از ۱۹۰ مورد رسید. با این حال، هیچ‌یک از نسخه‌های باقی‌مانده همه این وردها را در خود جای نداده‌اند. این مجموعه برخلاف کتاب مقدس، متنی مقدس و مدون با ساختاری ثابت نبود، بلکه بخشی از سنت گسترده‌تر آیین‌های تدفین در مصر باستان به شمار می‌رفت.
اگرچه بیشتر نسخه‌های کتاب مردگان روی طومارهای پاپیروس نوشته شده‌اند، وردهای آن را روی دیوار مقبره‌ها، تابوت‌ها، پارچه‌های پیچیده‌شده به دور مومیایی‌ها، طلسم‌ها و حتی درون نقاب تدفینی توت‌عنخ‌آمون نیز یافته‌اند. وردها همیشه ترتیب ثابتی نداشتند و انتخاب آن‌ها به عوامل مختلفی بستگی داشت؛ ازجمله سلیقه و بودجه فردی که سفارش تهیه نسخه را می‌داد، سنت‌های خانوادگی و انتخاب‌هایی که صنعتگران و کاتبان انجام می‌دادند.
استیونز می‌گوید: «ممکن بود زن و شوهری بخواهند نسخه‌هایی مشابه از کتاب مردگان داشته باشند یا وردهایی را انتخاب کنند که مکمل یکدیگر باشند.»
وردهای کتاب مردگان از بدن در برابر فساد و پوسیدگی محافظت می‌کردند و به حفظ آن کمک می‌کردند. این وردها همچنین تضمین می‌کردند که نیازهای اولیه فرد درگذشته در جهان پس از مرگ تامین شود. برای مثال، هنگام مراسم تدفین، کاهنان آیین «گشایش دهان» (وپت‌اِر) را اجرا می‌کردند؛ آیینی که هدف آن فعال‌سازی دوباره چشم‌ها، گوش‌ها، بینی و دهان برای زندگی پس از مرگ بود.
محافظت از بدن تنها بخشی از این فرایند به شمار می‌رفت. استیونز توضیح می‌دهد: «کتاب مردگان وردهایی دارد که تضمین می‌کنند با (بخشی از روح) فرد درگذشته بتواند آزادانه میان جهان زندگان و جهان مردگان رفت‌وآمد کند و در صورت نیاز، دوباره به بدن مادی خود بپیوندد.»
این وردها همچنین فرد درگذشته را در برابر تهدیدهای «دوات»، جهان زیرین در باور مصریان باستان، محافظت می‌کردند و به او کمک می‌کردند به موجودی روحانی به نام آخ تبدیل شود؛ روحی برخوردار از قدرت و توانایی عمل در جهان پس از مرگ که می‌توانست بار دیگر به عزیزان خود بپیوندد.
برخی از وردهای کتاب مردگان به فرد درگذشته امکان می‌دادند به شکل حیوانات یا خدایان درآید و قدرت‌های آن‌ها را به دست آورد. هر یک از این دگردیسی‌ها، نوع متفاوتی از محافظت یا نیروی لازم را برای عبور از جهان پس از مرگ در اختیار او قرار می‌داد.
استیونز می‌گوید: «تبدیل شدن به تمساح به فرد درگذشته اجازه می‌دهد با موفقیت از آب‌های جهان زیرین عبور کند و از گزند هیولاهای آبی در امان بماند.» در مقابل، به شکل مار درآمدن، قدرت نوزایی و تجدید حیات را به همراه داشت؛ درست همان‌گونه که مارها با پوست‌اندازی، پوست تازه‌ای پیدا می‌کنند.
تبدیل شدن به خدایان اهمیت بیشتری داشت. تبدیل شدن به رع، خدای خورشید، فرد درگذشته را با چرخه روزانه طلوع دوباره خورشید پیوند می‌داد؛ در حالی که به شکل پتاح درآمدن با قدرت آفرینندگی و ثبات در جهان پس از مرگ ارتباط داشت.
استیونز می‌گوید: «قدرتمندترین دگردیسی، تبدیل شدن به اوزیریس و به دست آوردن تمام نیروهای احیاکننده فرمانروای جهان زیرین است.»
برخی از وردهای کتاب مردگان بیش از بقیه رواج داشتند. یکی از مهم‌ترین آن‌ها فصل ۱۲۵ بود که به داوری درباره فرد درگذشته و یکی از شناخته‌شده‌ترین آیین‌های مصر باستان، یعنی «وزن کردن قلب»، می‌پرداخت.
پیش از انجام این آزمون، فرد درگذشته باید اوزیریس و محکمه‌ای متشکل از ۴۲ خدا را متقاعد می‌کرد که در طول زندگی خود انسانی درستکار بوده است. برای این کار، مجموعه‌ای از اظهارات را بر زبان می‌آورد که به «اعتراف منفی» شهرت داشتند. این اظهارات شامل جملاتی از این دست بودند: «من کسی را نکشته‌ام، دزدی نکرده‌ام، دروغ نگفته‌ام و بی‌دلیل خشمگین نشده‌ام» و مواردی از این قبیل.
سپس نوبت به وزن کردن قلب می‌رسید. براساس باور مصریان باستان، قلب فرد درگذشته در یک کفه ترازو و پرِ الهه «ماعت»، نماد حقیقت و نظم، در کفه دیگر قرار می‌گرفت. در حالی که خدایان بر این صحنه نظارت می‌کردند، توث، خدای خرد، نتیجه آزمون را ثبت می‌کرد. برای موفقیت در این آزمون، وزن قلب باید با وزن پر برابر می‌بود؛ معیاری که نماد زندگی صادقانه و درستکارانه به شمار می‌رفت.
اگر قلب با پر ماعت در تعادل قرار نمی‌گرفت، آمیت در انتظار بلعیدن آن بود؛ موجودی با اجزای بدن شیر، اسب آبی و تمساح. مجازات این اتفاق چیزی فراتر از محکومیت بود؛ فرد درگذشته به‌کلی نابود می‌شد و هرگونه امکان زندگی در جهان پس از مرگ را از دست می‌داد.
استیونز توضیح می‌دهد: «آمیت آماده است کسانی را که شایستگی ندارند، در نیستی مطلق فرو ببرد و درواقع روح آن‌ها را به‌کلی نابود کند، اگر در این آزمون شکست بخورند.»
این صحنه همچنین دریچه‌ای به سوی شناخت دیدگاه مصریان باستان درباره اخلاق و عدالت می‌گشاید. برخلاف برخی جوامع باستانی دیگر، تاکنون هیچ مجموعه قوانین مکتوبی از مصر باستان به دست نیامده است که پژوهشگران بتوانند با استناد به آن، قواعد رفتاری این جامعه را بازسازی کنند.
استیونز می‌گوید: «ما قوانین الزام‌آور و مدونی در اختیار نداریم که ثبت شده باشند. بنابراین، اعتراف منفی یکی از منابع اصلی ما برای تفسیر نظام اخلاقی مصریان باستان است.»
جادوی کتاب مردگان
در فیلم «مومیایی» محصول سال ۱۹۹۹، خواندن وردهایی از کتاب مردگان برای زنده کردن یک مومیایی شرور و به راه انداختن زنجیره‌ای از حوادث وحشتناک کافی است. اما آیا مصریان باستان نیز باور داشتند که وردهای این کتاب چنین قدرتی دارند؟
استیونز در پاسخ می‌گوید: «این باور هم بسیار دور از واقعیت است و هم چندان دور از آن نیست!»
مصریان باستان اعتقاد نداشتند که کتاب مردگان می‌تواند کسی را در این جهان زنده کند، اما باور داشتند که این کتاب قادر است فرد درگذشته را برای زندگی دوباره در جهان زیرین و حیات پس از مرگ احیا کند. وردهای آن می‌توانستند حواس فرد را دوباره فعال کنند، ابزارها و دانش لازم برای عبور از دوات را در اختیارش بگذارند و قدرت‌های جادویی مورد نیاز برای دگردیسی را به او ببخشند.
به گفته استیونز، هدف این کتاب بیدار کردن مردگان در جهان زندگان نبود، بلکه تضمین این امر بود که آن‌ها بتوانند در قالبی تازه زندگی دوباره‌ای را تجربه کنند. از نگاه مصریان باستان، مرگ پایان راه نبود، بلکه آغاز سفری بود که آمادگی کافی برای پیمودن آن اهمیت بسیاری داشت.
۲۵۹