سراوان؛ گنجینهای از تاریخ، فرهنگ و طبیعت زیبا در قلب بلوچستان ایران
منتشرشده: · بهروزرسانی: · فرهنگ و هنر · سیستان و بلوچستان

سراوان، شهرستان جنوب شرق سیستان و بلوچستان، با تاریخچهای کهن، فرهنگ بلوچ، آداب و رسوم اصیل و طبیعت چشمنواز، یکی از مهمترین نمادهای هویت فرهنگی و تمدنی این استان است.
سراوان، شهرستان جنوب شرق سیستان و بلوچستان، فراتر از یک منطقه جغرافیایی، سرزمینی سرشار از داشتههای تاریخی، فرهنگی و طبیعی است که هویت دیرینه مردمان بلوچستان را در خود جای داده است؛ منطقهای که از قلعههای کهن و سنگنگارههای باستانی تا نخلستانهای گسترده، موسیقی اصیل و هنرهای سنتی، روایتگر پیوند عمیق انسان با تاریخ و طبیعت است.
این شهرستان با برخورداری از پیشینه تمدنی ارزشمند، آیینهای اجتماعی ریشهدار، معماری متناسب با اقلیم و جلوههای منحصربهفرد میراث ناملموس، ظرفیت قابل توجهی برای معرفی فرهنگ بلوچستان در سطح ملی و بینالمللی دارد.
در کنار این میراث تاریخی، روستای جهانی کلپورگان، هنر سفالگری چند هزار ساله، نغمههای بومی و چشماندازهای طبیعی بمپشت و ناهوک، فرصتهای ارزشمندی برای رونق گردشگری فرهنگی و توسعه اقتصادی منطقه فراهم کردهاند.
رئیس میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان سراوان، مهوش اسدی، گفت: سراوان را باید یکی از کانونهای ارزشمند فرهنگ و تمدن بلوچستان دانست؛ منطقهای که هویت بومی و اجتماعی آن طی قرنها در پیوندی عمیق با طبیعت، اقلیم خاص و شیوههای معیشتی مردم شکل گرفته است.
اسدی افزود: یکی از برجستهترین جلوههای این فرهنگ، روحیه تعاون و همیاری اجتماعی است که در آیینهای سنتی «بجار» و «حَشَر» نمود پیدا میکند؛ در این سنتها، مردم بدون چشمداشت مالی و با مشارکت داوطلبانه، در ساخت خانه، برگزاری مراسم شادی و عروسی، لایروبی قناتها و فعالیتهای کشاورزی، بهویژه در فصل برداشت محصول، به یاری یکدیگر میشتابند؛ این همکاری، رفتاری یکطرفه نیست؛ بلکه نوعی تعهد اجتماعی متقابل است که در آن افراد در موقعیتهای مختلف، پشتیبان یکدیگر هستند.
وی بیان کرد: چنین روحیهای در بستر نظام معیشتی منطقه شکل گرفته است؛ نظامی که قناتداری و تمدن نخل، موسوم به «مُچ»، از ارکان اصلی آن محسوب میشوند؛ فعالیت در این حوزهها به دانش، تجربه و مشارکت جمعی نیاز داشته و همین ضرورت، زمینه تقویت پیوندهای اجتماعی را فراهم کرده است.
رئیس میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان سراوان ادامه داد: سراوان مانند بسیاری از مناطق کشور در مرحلهای از دگرگونی اجتماعی و اقتصادی قرار دارد؛ گسترش شهرنشینی، تغییر الگوهای اشتغال و کاهش رونق مشاغل مولدی همچون نخلداری و قناتداری، در کنار گسترش برخی فعالیتهای غیررسمی و کاذب مرزی، موجب کمرنگشدن بخشی از سنتهای کار جمعی شده است؛ از این منظر، ثبت تاریخ شفاهی منطقه ضرورتی جدی و فوری دارد.
وی تاکید کرد: روایت میرابها، سالخوردگان، استادکاران سنتی و افرادی که تجربه زیسته نسلهای گذشته را در حافظه خود دارند، میتواند از فراموشی بخش مهمی از میراث ناملموس سراوان جلوگیری کند.
اسدی تصریح کرد: در کنار میراث اجتماعی، آثار تاریخی این شهرستان نیز گنجینهای کمنظیر از تاریخ و معماری بومی را در خود جای دادهاند؛ سراوان بهدرستی سرزمین نخل، قلعه و نگاره نام گرفته است.
وی ادامه داد: قلعههای تاریخی یا همان «کَلاتها»، از مهمترین نشانههای این هویت هستند؛ قلعه دزک، خیرآباد، گشت، هوشک، بخشان، محمدی، کهنهکلا و همچنین قلعههای اسفندک، کوهک و مورتی در منطقه بمپشت، تنها محل استقرار حکام محلی نبودهاند؛ بلکه در دورههای ناامنی، پناهگاه مردم و محل نگهداری و ذخیره غلات و آذوقه نیز به شمار میرفتهاند.
رئیس میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان سراوان بیان کرد: منارههای تاریخی زنگیان و آسپیچ و مساجد شبستانی کهن، از جمله مسجد تاریخی دزک با ستونهای قطور و معماری ساده و معنوی، بخش دیگری از این میراث ارزشمند را تشکیل میدهند؛ این بناها نشاندهنده دانش معماری بومی مردمانی هستند که با بهرهگیری از مصالح طبیعی همچون خاک، آب، چوب گز و نخل، سازههایی متناسب با اقلیم منطقه احداث کردهاند؛ آثاری که با گذشت قرنها همچنان جلوهگر توانمندی و خلاقیت معماری بومی هستند.