مرجعیت شیعه بر پایهٔ صلاحیت علمی و استقلال تاریخی
منتشرشده: · بهروزرسانی: · ورزش

مرجعیت شیعه در ساختار سنتی خود بر پایهٔ اجتهاد، فقاهت و اعتماد عمومی استوار است و نه بر انتصاب سیاسی یا رای اکثریت. این نهاد در طول تاریخ بهوسیلهٔ دانش، تقوا و استقلال نسبی از قدرت سیاسی جایگاه خود را حفظ کرده است.
مرجعیت شیعه در تاریخ تشیع تنها یک سازمان دینی یا جایگاهی برای پاسخگویی به مسائل شرعی نبوده است؛ بلکه نهادی ریشهدار، برخوردار از پشتوانهٔ عظیم از دانش، تقوا، استقلال، اعتماد عمومی و پیوندی دیرینه با وجدان دینی جامعه شیعه به شمار میرود.
سخن گفتن از آینده مرجعیت بدون توجه به مبانی پیدایش، استمرار تاریخی، شیوهٔ احراز صلاحیت و چگونگی پذیرش اجتماعی آن، ممکن است با واقعیت این نهاد دیرپای علمی و دینی فاصله داشته باشد. نوشتار آقای مهراب صادقنیا با عنوان «آینده مرجعیت و مرجعیت آینده؛ پارادوکس اقتدار و مشارکت» به بازخوانی جایگاه مرجعیت در نسبت با تحولات اجتماعی و انتظارات نسل جدید میپردازد.
مرجعیت شیعه، در ساختار سنتی خود، نه منصبی است که از سوی قدرت سیاسی اعطا شود و نه جایگاهی که صرفاً با رای اکثریت مردم پدید آید. مرجعیت بر بنیان اجتهاد، فقاهت، عدالت، صلاحیت علمی و اعتماد به توانایی فقیه در استنباط احکام شرعی استوار است. در سنت فقه امامیه، احراز اجتهاد و اعلمیت از راههای معتبر عقلایی و شرعی، از جمله مراجعه به اهل خبره، صورت میپذیرد. مردم در انتخاب مرجع تقلید خود نقش دارند، اما این انتخاب به معنای ایجاد صلاحیت علمی برای شخص منتخب نیست.
این تمایز، از بنیادیترین ویژگیهای نهاد مرجعیت شیعه است. همانگونه که اعتبار علمی یک پزشک متخصص، دانشمند یا استاد برجسته دانشگاه با رای عمومی پدید نمیآید، جایگاه اجتهادی و اعلمیت فقیه نیز تابع محبوبیت اجتماعی یا شمار پیروان او نیست. مراجعه مردم و پذیرش اجتماعی، در تحقق مرجعیت بالفعل و گسترش حوزه نفوذ آن نقش دارد؛ اما نباید میان «صلاحیت علمی» و «مقبولیت اجتماعی» خلط کرد.
استقلال مرجعیت شیعه، یکی از برجستهترین امتیازات آن است. این استقلال در همه دورهها به یک اندازه تحقق نیافته و همواره با فراز و نشیبهایی همراه بوده است؛ اما بهعنوان یک آرمان و ویژگی نهادی، نقش تعیینکننده در اعتبار اجتماعی مرجعیت داشته است. تاریخ حوزههای علمیه، بهویژه حوزه هزارساله نجف اشرف، گواه آن است که بسیاری از مراجع بزرگ شیعه، اعتبار خویش را نه از حکومتها، بلکه از دانش، تقوا، استقلال رای، اعتماد مردم و جایگاه علمی خود در میان عالمان و فقیهان به دست آوردهاند.
در نوشتار مورد بحث آمده است که برای نسل امروز، قاعدهٔ «درستترین فتوا» جای خود را به «سودمندترین فتوا» داده است. این سخن ممکن است در مقام توصیف بخشی از انتظارات اجتماعی معاصر قابل بررسی باشد، اما اگر بهعنوان معیاری برای بازتعریف اعلمیت مطرح شود، با پرسشهای جدی روبهرو خواهد شد. در فقه امامیه، اعلمیت مفهومی تخصصی است و به برتری فقیه در توانایی استنباط احکام شرعی از منابع معتبر، با بهرهگیری از قواعد اصولی و روش اجتهادی مربوط میشود.