مرکز نور، بخش مترقی حوزه علمیه قم است/حوزه علمیه در دیجیتال سازی علوم اسلامی انسانی در کشور پیشگام است
منتشرشده: · فناوری
حسین سیمایی صراف، شامگاه پنجشنبه ۱۴ آبان ماه با حضور در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، از نزدیک با آخرین دستاوردهای علمی ودانشی این نهاد فناورانه حوزوی آشنا شد و درسخنانی اظهار کرد: با گزارشی که از سوی مدیران مرکز نور ارائه…
حسین سیمایی صراف، شامگاه پنجشنبه ۱۴ آبان ماه با حضور در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، از نزدیک با آخرین دستاوردهای علمی ودانشی این نهاد فناورانه حوزوی آشنا شد و درسخنانی اظهار کرد: با گزارشی که از سوی مدیران مرکز نور ارائه گردید لازم است هم‌افزایی نوینی میان دانشگاه و حوزه به ویژه در عرصه علوم اسلامی وانسانی دیجیتال صورت گیرد.
وزیر علوم، تحقیقات و فناوری از مرکز نور به عنوان نهادی پیشتاز علمی و پژوهشی در عرصه فناوری‌های نوین نام برد و ضمن تمجید از دستاوردهای نوین دیجیتال و زیرساخت‌های فناورانه این مرکز، بر ضرورت گره خوردن شبکه دانشگاهی کشور به این ظرفیت‌های مترقی تاکید کرد.
سیمایی صراف با اشاره به پتانسیل‌های بی‌نظیر مراکز فناورانه حوزوی همچون مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (مرکز نور)، تصریح کرد: تعامل و اتصال متقابل دانشگاه‌ها و این زیرساخت‌ها می‌تواند نقشی تحول‌آفرین در ارتقای تولیدات علمی کشور و دیپلماسی علمی ایفا کند.
وی در توضیح این ضرورت راهبردی، با تاکید بر پیشگامی نهادهای حوزوی در برخی حوزه‌های مرتبط با علوم انسانی اسلامی تصریح کرد: می‌توانم بگویم حوزه علمیه در زمینه علوم انسانی از دانشگاه جلوترند و ما باید از دستاوردهای بخش دیجیتالی علوم اسلامی و انسانی به عنوان بخش مترقی حوزه استفاده کنیم. دانشگاه‌های کشور باید به سرویس‌های پیشرفته مرکز نور متصل شوند؛ حتی این پیشرفت‌ها به گونه است که می‌توانیم در سفرهای خارجی و مذاکره با طرف‌های خارجی این سرویس‌ها را معرفی و به عنوان سرمایه عظیم علمی جمهوری اسلامی به جهانیان معرفی کنیم.
مرکز نور؛ پرچمدار تحول دیجیتال در علوم انسانی از نگاه وزارت علوم
دکتر سیمایی صراف با تاکید بر اینکه مجموعه‌هایی نظیر مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی با بهره‌گیری از کلان‌داده‌ها، کتابخانه‌های دیجیتال عظیم و سامانه‌های نوین هوشمند (نظیر قابلیت‌های گفتگو با کتاب) توانسته‌اند مسیری هموار و کارآمد را برای پژوهشگران فراهم کنند، تصریح کرد: ما باید از این مدل‌های پیشرفته دیجیتال‌سازی در علوم اسلامی و انسانی بهره‌برداری کنیم؛ این دستاوردهای اکنون می‌توانند به عنوان الگویی پیشرو در اختیار بدنه آکادمیک و دانشگاهی کشور نیز قرار گیرند.
گامی رو به جلو برای هم‌افزایی ملی و دیپلماسی علمی
وزیرعلوم با تاکید بر لزوم بهره‌مندی از این سرویس‌ها در تعاملات و سفرهای خارجی، خاطرنشان کرد: ما به دنبال آن هستیم که با عرضه این دستاوردهای بومی در مجامع بین‌المللی، ظرفیت‌های عظیمی را به نمایش بگذاریم. تحقق این رویکرد، نویدبخش دوره‌ای جدید از همکاری‌های سازنده میان دانشگاه‌ها و مرکز نور به عنوان یکی از نهادهای علمی، پژوهشی و تحقیقاتی در عرصه فناوری‌های نوین است؛ همکاری صمیمانه‌ای که با به اشتراک‌گذاری زیرساخت‌ها، فصل نوینی از پویایی، نوآوری و اقتدار علمی را در عرصه علوم انسانی رقم خواهد زد.
در ابتدای این دیدار، حجت‌الاسلام دکترمحمدحسین بهرامی، رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی ضمن خیرمقدم به وزیر علوم و هیئت همراه، در سخنانی با تشریح روند تحول فناوری‌های دیجیتال و هوش مصنوعی در پژوهش‌های علوم انسانی و اسلامی، بر ضرورت تربیت پژوهشگرانی مسلط به هر دو حوزه علوم اسلامی و فناوری تاکید کرد.
وی با اشاره به گسترش رویکرد «علوم انسانی دیجیتال» در دانشگاه‌های معتبر جهان اظهارکرد: در گذشته تصور می‌شد فناوری دیجیتال تاثیر محدودی بر علوم انسانی خواهد داشت؛ زیرا این علوم بر سنت‌های علمی و ابتکارات ذهنی انسان استوارند، اما تجربه نشان داده است که پیوند علوم انسانی و فناوری، ظرفیت‌های گسترده‌ای برای تحول پژوهش ایجاد کرده و به حوزه‌ای نیازمند قواعد و روش‌شناسی خاص تبدیل شده است.
رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی افزود: در بسیاری از دانشگاه‌های اروپا و آمریکا، بخش‌ها و گروه‌های تخصصی علوم انسانی دیجیتال شکل گرفته‌اند و فعالیت‌هایی نیز در زمینه مطالعه منابع اسلامی، قرآنی و شیعی با این رویکرد در جریان است؛ در حالی که کشور ما هنوز در این زمینه با کمبود فعالیت‌های سازمان‌یافته و تخصصی مواجه است.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به فعالیت برخی مراکز بین‌المللی، از جمله مجموعه آقاخان در انگلستان، در حوزه مطالعات دیجیتال منابع اسلامی، بر ضرورت توجه به روش‌های نوین مطالعه متون دینی تاکید کرد و گفت: تحول در ابزارها و روش‌های پژوهش می‌تواند پرسش‌ها و چالش‌های جدیدی در مطالعات اسلامی ایجاد کند؛ ازاین‌رو، جامعه علمی باید ضمن شناخت این روش‌ها، توانایی تحلیل و پاسخ‌گویی علمی به مسائل برآمده از آنها را نیز به دست آورد.
ضرورت تربیت پژوهشگران میان‌رشته‌ای
حجت‌الاسلام بهرامی با تاکید بر اینکه استفاده موثر از فناوری در مطالعات اسلامی صرفاً با کنار هم قراردادن یک متخصص علوم دینی و یک متخصص فنی محقق نمی‌شود، اظهار داشت: برای دستیابی به نتایج پایدار، به نسلی از پژوهشگران نیاز داریم که هم فناوری را به‌خوبی بشناسند و هم از دانش عمیق در علوم اسلامی برخوردار باشند.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به تجربه‌های گذشته در تولید نرم‌افزار و راه‌اندازی پایگاه‌های اینترنتی افزود: در دوره‌های مختلف، از جمله با گسترش رایانه و اینترنت، تلاش‌هایی برای تولید محصولات علمی و نرم‌افزاری انجام شد؛ اما همه این تلاش‌ها به نتایج پایدار نرسیدند. در دوره هوش مصنوعی نیز باید از تکرار تجربه‌های ناموفق جلوگیری کرد و تربیت نیروی انسانی میان‌رشته‌ای را در اولویت قرار داد.
رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی با اشاره به برخی ظرفیت‌های آموزشی موجود گفت: در حوزه علمیه، رشته سطح سه «دین و فضای مجازی» با سه گرایش هوش مصنوعی، بازی‌های دیجیتال و حکمرانی فضای مجازی در حال پذیرش و تربیت طلبه است.
وی همچنین از تصویب رشته‌ای مرتبط با مطالعات قرآن و حدیث و هوش مصنوعی در فرایندهای مربوط به وزارت علوم خبر داد و اظهار امیدواری کرد که با تکمیل مراحل آموزشی و تخصصی آن، زمینه تربیت پژوهشگران توانمند در این حوزه بیش از پیش فراهم شود.
از دیجیتال‌سازی منابع تا ارائه خدمات معنایی
حجت‌الاسلام بهرامی در ادامه، تحول علوم انسانی دیجیتال و مطالعات قرآنی را در سه مرحله کلی تشریح کرد.
وی مرحله نخست را دیجیتال‌سازی منابع و فراهم‌کردن امکان جست‌وجوی سریع در متون دانست و گفت: در این مرحله، هدف آن بود که منابع علمی از قالب سنتی خارج شوند و پژوهشگران بتوانند با سرعت و دقت بیشتری به اطلاعات مورد نیاز خود دسترسی پیدا کنند.
رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی با اشاره به سابقه فعالیت این مرکز در دیجیتال‌سازی منابع علوم اسلامی اظهار داشت: با حمایت و تدبیر رهبر انقلاب، فعالیت‌های مربوط به دیجیتال‌سازی منابع علوم اسلامی از حدود یک دهه پیش از تاسیس گوگل در قم آغاز شده بود و این تجربه، زمینه مناسبی برای توسعه خدمات پژوهشی دیجیتال فراهم کرد.
وی با اشاره به تداوم تولید و عرضه نرم‌افزارهای علمی در مرکز نور، از آماده‌شدن نرم‌افزار مجموعه آثار آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی خبر داد و گفت: این نرم‌افزار با دربرگرفتن حدود ۲۸۰ جلد از آثار این مرجع و مفسر قرآن کریم آماده عرضه شده و قرار است در هفته آینده رونمایی شود.
حجت‌الاسلام بهرامی، مرحله دوم را توسعه خدمات معنایی معرفی کرد و توضیح داد: در این مرحله، فناوری از جست‌وجوی صرف واژه‌ها فراتر می‌رود و امکان دسترسی مرتبط و ساختاریافته به اطلاعات پیرامون یک موضوع را فراهم می‌کند.
وی با اشاره به دانشنامه جامع قرآن و تفاسیر به‌عنوان نمونه‌ای از این ظرفیت‌ها افزود: پژوهشگر با انتخاب یک آیه می‌تواند به اطلاعات مرتبط با آن، از جمله تفاسیر، ترجمه‌ها، تجزیه و ترکیب و روایات ذیل آیه دسترسی پیدا کند.
رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی در عین حال بر ضرورت ارزیابی انتقادی این ابزارها تاکید کرد و گفت: فناوری تنها ابزار جست‌وجو نیست؛ بلکه نحوه تنظیم منابع، اولویت‌بندی نتایج و میزان دسترسی به آثار مختلف نیز بر مسیر پژوهش تاثیر می‌گذارد. ازاین‌رو، پژوهشگران باید بررسی کنند که این ابزارها تا چه اندازه نیازهای علمی آنان را به‌درستی پاسخ می‌دهند.
معرفی سامانه گفت‌وگو با کتاب و دستیارهای پژوهشی هوشمند
حجت‌الاسلام بهرامی در تشریح مرحله سوم، یعنی بهره‌گیری از هوش مصنوعی، از راه‌اندازی پویشی برای معرفی سامانه «گفت‌وگو با کتاب» در مرکز نور خبر داد و گفت: این سامانه امکان پرسش و دریافت پاسخ از مجموعه‌ای شامل حدود ۵۵ هزار عنوان کتاب در حوزه‌های گوناگون علوم اسلامی را فراهم می‌کند.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به استقبال استادان و پژوهشگران از این سامانه اظهار داشت: برخی کاربران پس از آشنایی با امکانات آن، از روش‌های مرحله‌بندی‌شده برای طرح موضوع و هدایت فرایند پژوهش استفاده می‌کنند و به کمک این فرایند می‌توانند پیش‌نویس مقاله‌ای همراه با ارجاعات و استنادات دریافت کنند.
رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی افزود: مرکز نور آمادگی دارد برای معرفی و آموزش استفاده از این سامانه، جلسات حضوری یا مجازی برای موسسات و مراکز علمی علاقه‌مند برگزار کند.
وی همچنین از آماده‌شدن سامانه گفت‌وگو با مقالات در بستر نورمکس خبر داد و گفت: این سامانه به‌ویژه در حوزه مقالات قرآنی، پاسخ‌هایی مبتنی بر محتوای مقالات ارائه می‌کند و امکان ارجاع به مقاله مرتبط را نیز در اختیار کاربر قرار می‌دهد.
حجت‌الاسلام بهرامی با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده برای معرفی این سامانه با همکاری حجت‌الاسلام ابراهیمی اظهار امیدواری کرد که زمینه رونمایی از آن در دانشگاه علامه طباطبایی با حضور وزیر علوم فراهم شود
راه‌اندازی سامانه گفت‌وگو با اندیشه‌های رهبر انقلاب
رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی در بخش دیگری از سخنان خود از راه‌اندازی سامانه «گفت‌وگو با اندیشه‌های آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی» خبر داد و گفت: این سامانه با نشانی «گفتگو.خامنه‌ای.آی‌آر» در دسترس قرار گرفته و امکان طرح پرسش درباره اندیشه‌ها و دیدگاه‌های رهبر انقلاب را فراهم می‌کند.
وی افزود: پاسخ‌های این سامانه بر اساس آثار مکتوب منتشرشده از سوی انتشارات انقلاب اسلامی و سخنان منتشرشده در پایگاه اطلاع‌رسانی مربوط ارائه می‌شود و امکان ارجاع به منابع مورد استفاده نیز در آن پیش‌بینی شده است.
حجت‌الاسلام بهرامی این سامانه را ظرفیتی برای پژوهشگرانی دانست که در زمینه‌های مختلف اندیشه‌ای و فکری رهبر انقلاب فعالیت می‌کنند و به دنبال دسترسی مستند به منابع و سخنان مرتبط هستند.
هوش مصنوعی جایگزین پژوهشگر نمی‌شود
حجت‌الاسلام بهرامی با تاکید بر ضرورت حفظ نقش فعال انسان در فرایند پژوهش تصریح کرد: در مطالعات علوم انسانی دیجیتال و استفاده از هوش مصنوعی، مسئله اصلی آن است که جایگاه استادان، طلاب، پژوهشگران، پایان‌نامه‌نویسان و دانشجویان چگونه تعریف می‌شود.
وی افزود: قرار نیست میدان پژوهش به هوش مصنوعی واگذار شود؛ بلکه انسان باید در تعریف مسئله، راهبری پژوهش و ارزیابی نتایج نقش اساسی داشته باشد. هوش مصنوعی زمانی می‌تواند به ابزار موثری برای پژوهش تبدیل شود که در چارچوب دانش تخصصی، روش‌شناسی علمی و نظارت انسانی به کار گرفته شود.