جنگلهای زاگرس در کهگیلویه و بویراحمد فرصت برای حفاظت و اشتغالزایی
منتشرشده: · بهروزرسانی: · اقتصاد · کهگیلویه و بویراحمد

در استان کهگیلویه و بویراحمد، جنگلهای بلوط و گونههای بومی دیگر بهعنوان بخش مهمی از زیرساخت طبیعی منطقه شناخته میشوند و نقش مهمی در حفظ خاک، کنترل روانآب و پایداری منابع آب دارند. این مناطق با تنوع ارتفاعی و اقلیمی، نیازمند برنامههای حفاظت متناسب با شرایط خاص هر بخش هستند.
جنگلهای زاگرس در کهگیلویه و بویراحمد، نه تنها مجموعهای از درختان پراکنده بر دامنه کوهها هستند، بلکه بخشی از زیرساخت طبیعی منطقه محسوب میشوند که آب، خاک، کشاورزی، دامداری و سکونتگاههای انسانی به سلامت آن وابستهاند.
این استان با مساحتی حدود ۱۶ هزار و ۲۴۹ کیلومترمربع در جنوب غربی ایران و در امتداد رشتهکوه زاگرس، بخش قابل توجهی از سرزمین کوهستانی را جنگلها و مراتع تشکیل میدهند. بر اساس آمار اعلامشده از سوی مسئولان منابع طبیعی، این استان حدود ۸۷۴ هزار هکتار جنگل دارد که بیش از ۵۰ گونه درختی و درختچهای را در خود جای داده و حدود ۷۰ درصد پوشش جنگلی آن از گونه بلوط تشکیل شده است.
جنگلهای بلوط در کنار گونههایی همچون زبانگنجشک، بادام، بنه و دیگر گونههای بومی، بخشی از تنوع زیستی منطقه را شکل میدهند و در پایداری شیبها، حفظ خاک، کاهش روانآب و تنظیم چرخه آب نقش دارند. هرگونه آسیب به این عرصهها میتواند در فرسایش خاک، کاهش نفوذ آب، افزایش خطر سیلاب و تضعیف زیستگاههای طبیعی نیز نمایان شود.
یکی از ویژگیهای مهم کهگیلویه و بویراحمد، تفاوت شرایط اقلیمی در مناطق مختلف آن است. ارتفاعات شمالی و مرکزی استان، بهویژه محدودههای کوهستانی دنا و بویراحمد، زمستانهایی سرد و بارشهایی دارند که در ارتفاعات به شکل برف نیز ظاهر میشود. در مقابل، مناطق جنوبی و غربی، از جمله بخشهایی از گچساران و نواحی گرمسیری، تابستانهای گرمتر و شرایط خشکتری را تجربه میکنند. میان این دو پهنه نیز مناطق معتدل و نیمهگرمسیری قرار دارند که ویژگیهای اقلیمی خاص خود را دارند.
این تفاوت آبوهوایی در میزان بارش سالانه نیز دیده میشود. بر اساس دادههای بلندمدت هواشناسی استان کهگیلویه و بویراحمد، میانگین بارش سالانه استان حدود ۵۸۰ تا ۵۹۰ میلیمتر است، اما بارندگی در همه نقاط استان یکسان نیست. میانگین بلندمدت بارش در ایستگاه یاسوج حدود ۷۹۵ میلیمتر، سیسخت حدود ۶۹۴ میلیمتر، مارگون حدود ۶۴۱ میلیمتر و لنده حدود ۷۷۳ میلیمتر گزارش شده است. در مناطق گرمسیریتر، این میزان کمتر است؛ میانگین بلندمدت بارش در لیکک حدود ۴۱۲ میلیمتر و دوگنبدان حدود ۴۴۲ میلیمتر اعلام شده است.
این اختلاف بارشی نشان میدهد که برنامه حفاظت و احیای جنگلها نمیتواند در تمام نقاط استان با یک الگوی ثابت اجرا شود. گونههای گیاهی مناسب برای ارتفاعات سردسیر، لزوماً در مناطق گرمسیری و کمبارش عملکرد یکسانی ندارند؛ زمان کاشت، شیوه نگهداری، میزان دسترسی به آب و نوع عملیات حفاظتی باید متناسب با شرایط طبیعی هر منطقه تعیین شود.
از سوی دیگر، میزان بارش سالانه بهتنهایی تضمینکننده پایداری منابع آب نیست. چگونگی توزیع بارندگی در طول سال، شدت بارشها، وضعیت پوشش گیاهی، جنس خاک و شیب زمین در میزان نفوذ آب و شکلگیری روانآب نقش دارند. بارشهای شدید در زمینهای فاقد پوشش گیاهی یا دامنههای آسیبدیده میتوانند بهجای تغذیه منابع آب زیرزمینی، موجب جاری شدن سیلاب و انتقال خاک حاصلخیز شوند.
در چنین شرایطی، حفاظت از جنگلها باید در کنار مدیریت حوزههای آبخیز دنبال شود. آبخیزداری مجموعهای از اقدامات مدیریتی، مکانیکی و زیستی است که با هدف کنترل روانآب، کاهش فرسایش خاک، افزایش نفوذ آب، تقویت پوشش گیاهی و کاهش خسارت سیلاب اجرا میشود. در این رویکرد، جنگل و مرتع اجزای یک سامانه طبیعی به شمار میروند و حفاظت از هر بخش بر وضعیت سایر بخشها اثر میگذارد.
اقداماتی مانند ایجاد سازههای سنگی و ملاتی در نقاط مناسب، بانکتبندی و اصلاح دامنههای شیبدار، بوتهکاری، بذرپاشی و تقویت پوشش گیاهی میتوانند سرعت حرکت روانآب را کاهش دهند و فرصت بیشتری برای نفوذ آب به خاک فراهم کنند. این اقدامات در کنار حفاظت از پوشش جنگلی، به کاهش رسوبگذاری در پاییندست و حفظ ظرفیت آبگیرها و سدها نیز کمک میکنند.