دوران بلوغ: چالشهای والدین و راهکارهای تعادل در ارتباط با نوجوانان
منتشرشده: · بهروزرسانی: · اجتماعی

دوران بلوغ، مرحلهای پرتنش در زندگی انسان، باعث تغییرات هورمونی و شناختی میشود که والدین را درگیر سردرگمی میکند. این مقاله به بررسی دو دام کنترلگری و باجدهی در خانوادهها میپردازد و راهکارهای تعادل میان حاکمیت و پذیرش را پیشنهاد میدهد.
دوران بلوغ یکی از پرتنشترین ایستگاههای دگرگونی زیستی و روانی انسان محسوب میشود. در این دوره، جهشهای ناگهانی هورمونی همراه با بازسازی گسترده قشر پیشپیشانی مغز، الگوهای خلقی غیرمنتظرهای ایجاد میکند که والدین ناآماده را دچار سردرگمی و اضطراب میکند.
روانشناس استنلی هال سالها پیش دوران نوجوانی را «موسم طوفان و فشار» نامید؛ این توصیف در پژوهشهای تصویربرداری عصبی نیز تایید شده است. نوجوان با تمایل شدید به اعلام استقلال و تمایزیافتگی روبهرو است و میخواهد ثابت کند که موجودیتی جدا از باورها، علایق و برنامههای از پیشتعیینشده پدر و مادر دارد. اگر بزرگسالان این دگرگونی هویتی را به مثابه نافرمانی و اعلان جنگ تفسیر کنند، کانون خانواده به میدانی از درگیریهای بیپایان تبدیل میشود.
در مواجهه با این طغیان درونی، خانوادهها اغلب در یکی از دو دام فرساینده گرفتار میشوند. دام نخست، روی آوردن به کنترلگری حداکثری و روشهای سرکوبگرانه است. والدینی که الگوی سلطهگر را برمیگزینند، با وضع قوانین خشک، نظارت ذرهبینی و ندیدن احساسات فرزند، ممکن است در کوتاهمدت سکوتی ظاهری ایجاد کنند، اما در بلندمدت بذر پنهانکاری، اضطراب شدید یا عصیانهای ویرانگر را در جان نوجوان میکارند. والدینی که به حریم خصوصی نوجوان دستدرازی میکنند، پیامهای او را وارسی مینمایند و هر انتخاب او از پوشش تا جمع دوستان را با برچسب نافرمانی سرکوب میکنند، پلهای ارتباطی را یکی پس از دیگری تخریب مینمایند. نتیجه چنین رفتاری، گریز نوجوان به گروههای همسالان ناسالم و پناه بردن به هویتهای مجازی دور از چشم خانواده است.
دام دوم که امروزه به شدت در میان خانوادهها شیوع یافته، سهلگیری مفرط و باجدهی هیجانی است. ترس از رنجیدن فرزند، فرار از قضاوتهای فضای مجازی، یا حس گناه ناشی از مشغلههای روزمره باعث میشود برخی والدین تمام مرزها را برچینند و به هر خواسته مشروع یا نامشروع نوجوان تن دهند. این تسلیم مداوم نه تنها صمیمیت پدید نمیآورد، بلکه سردرگمی عمیقتری تولید میکند. روانپزشک دونالد وینیکات بر این باور است که نوجوان برای آزمودن واقعیتهای بیرونی نیازمند مرزهای استوار است؛ او به والدی نیاز دارد که در برابر تلاطمها فرونپاشد و تابآوری داشته باشد. باجدهی افراطی این پیام ناخودآگاه را منتقل میکند که جهان بیرون نیز باید طبق خواستههای بیحدوحصر او بچرخد. وقتی این فرد به عرصه اجتماع پای میگذارد، به دلیل ناتوانی در پذیرش ناکامیهای طبیعی، به سرعت دچار سرخوردگی و انزوا میشود.
راهکار پایدار و علمی، رسیدن به الگوی قاطعیت همراه با پذیرش و مهرورزی است. در این شیوه، پیوند عاطفی برقرار میماند اما اصول اساسی حیات خانوادگی فدا نمیشود. مادر و پدر باید هنر شنیدن بدون پیشداوری را تمرین کنند؛ مهارتی که کارل راجرز آن را «توجه مثبت نامشروط» نامیده است. نوجوان پیش از هر نصیحت، نیازمند آن است که احساسات ناخوشایند، سردرگمیها و حتی خشم خود را در فضایی امن و بدون ترس از شماتت تخلیه کند. شنیدن سخن نوجوان به معنای تایید تمام افکار او نیست، بلکه به معنای به رسمیت شناختن حضور انسانی اوست. هنگامی که نوجوان احساس کند دیده شده و کرامت دارد، دیوارهای دفاعیاش فرو میریزد و زمینه برای گفتوگوی منطقی درباره حدود رفتارها، مسئولیتهای شخصی و خطوط قرمز زندگی فراهم میشود. مشورت گرفتن از او در تصمیمگیریهای عمومی خانه، واگذاری اختیارات تدریجی و پذیرش خطاهای کوچک، حس عاملیت را تقویت میکند و نوجوان را بدون درافتادن به لجبازی، به بلوغ فکری و استقلال متعهدانه سوق میدهد.
سنت تربیتی اسلام در قرنها پیش بر اصل رفاقت، احترام متقابل و پرهیز از سختگیریهای کور در مرحله نوجوانی تاکید میکرد. الگوهای رفتاری اهلبیت نشان میدهند که رابطه پدر و مادر با فرزند در این سنین باید از شکل آمریت یکسویه خارج شود و به نوعی همفکری، همسنگری و مدارا تبدیل گردد تا پیوندهای عاطفی از هم نگسلد.
در ادامه، به سه نکته کلیدی در این حوزه اشاره میشود:
1. ضرورت همراهی، رفاقت و وزارت فرزند در دوره نوجوانی: در ترسیم دورههای رشد کودک، سهامین دوره هفتساله را دوران وزارت و مشورت مینامند. در این دوره، فرزند به عنوان یار، مشاور و همراه در نظر گرفته میشود.
2. زیانباری سرزنش مداوم و برافروختن آتش لجبازی: ادامه متن در مورد تاثیرات منفی سرزنش مداوم و تشویق به لجبازی در نوجوانان میباشد.