خطبه ۴۵ نهج‌البلاغه؛ انتخاب سرنوشت‌ساز انسان میان خدا و دنیا از نگاه امام علی
منتشرشده: · ایران
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، شناخت خداوند و دنیا، یکی از مهم‌ترین زمینه‌های شکل‌گیری نگرش انسان به زندگی است.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، شناخت خداوند و دنیا، یکی از مهم‌ترین زمینه‌های شکل‌گیری نگرش انسان به زندگی است. انسان از یک‌سو با خدایی روبه‌روست که رحمت و نعمتش پایان‌پذیر نیست و از سوی دیگر، در جهانی زندگی می‌کند که با وجود همه زیبایی‌ها و جذابیت‌هایش، سرانجامی جز فنا ندارد.
بنابر روایت ابنا، امیرالمومنین علی در بخشی از خطبه روز عید فطر، با کنار هم قرار دادن ویژگی‌های خداوند و دنیا، تصویری روشن از این دو حقیقت ارائه می‌دهد؛ تصویری که انسان را به انتخابی آگاهانه و دوری از دلبستگی افراطی به دنیا دعوت می‌کند.
خداوند؛ رحمت بی‌پایان و نعمت همیشگی
امام علی در آغاز این فراز، خداوند را با اوصافی ستایش می‌کند که هرکدام بیانگر گستردگی رحمت و نعمت الهی است:
«الْحَمْدُ لِلّهِ غَیْرَ مَقْنُوط مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لَا مَخْلُوٍّ مِنْ نِعْمَتِهِ وَ لَا مَاْیُوسٍ مِنْ مَغْفِرَتِهِ وَ لَا مُسْتَنْکَفٍ عَنْ عِبادَتِهِ الَّذی لَا تَبْرَحُ مِنْهُ رَحْمَهٌ وَ لَا تُفْقَدُ لَهُ نِعْمَهٌ».
یعنی: خدای را سپاس که رحمتش جای نومیدی نیست، هیچ‌کس از نعمتش محروم نمی‌ماند، از آمرزش او نباید مایوس شد و بندگی‌اش مایه عار و ننگ نیست؛ خدایی که رحمتش زایل نمی‌شود و نعمتش از میان نمی‌رود.
این اوصاف، تصویری از خداوندی ارائه می‌کنند که رحمتش محدود به زمان و شرایط خاصی نیست و درهای آمرزش او به روی بندگان بسته نمی‌شود. چنین شناختی می‌تواند امید به رحمت الهی را در دل انسان زنده نگه دارد و زمینه ارتباطی آگاهانه‌تر با پروردگار را فراهم سازد.
دنیا از نگاه امام علی؛ زیبا، فریبنده و فناپذیر
در ادامه خطبه، امام علی به توصیف دنیا می‌پردازد و با اشاره به جذابیت‌های آن، حقیقت ناپایدارش را یادآور می‌شود:
«وَ الدُّنْیا دارٌ مُنِیَ لَها الْفَناءُ وَ لِاَهْلِها مِنْهَا الْجَلاءُ وَ هِیَ حُلْوَهٌ خَضْراءُ وَ قَدْ عَجِلَتْ لِلطّالِبِ وَ الْتَبَسَتْ بِقَلْبِ النّاظِرِ».
یعنی: دنیا خانه‌ای است که فنا برای آن مقدر شده و کوچیدن از آن برای ساکنانش حتمی است. در کام‌ها شیرین و در نگاه‌ها سبز و خرم است؛ به‌سوی خواهانش شتابان می‌آید و محبت خود را در دل نظاره‌گرش جای می‌دهد.
در این توصیف، دو ویژگی متفاوت دنیا در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند: از یک‌سو، زیبایی و شیرینی آن که توجه انسان را به خود جلب می‌کند و از سوی دیگر، فنا و ناپایداری آن که سرانجام جدایی از این جهان را اجتناب‌ناپذیر می‌سازد.
امام علی با این بیان، انسان را متوجه فاصله میان ظاهر جذاب دنیا و حقیقت ناپایدار آن می‌کند؛ زیرا ممکن است زیبایی‌های زودگذر، چنان در دل انسان جای بگیرند که حقیقت پایان‌پذیر بودن زندگی دنیوی را فراموش کند.
توصیه امام علی برای زندگی در دنیا چیست؟
پس از بیان ویژگی‌های دنیا، امیرالمومنین راه درست مواجهه با آن را نیز مشخص می‌کند و انسان را به اعتدال در بهره‌مندی از امکانات زندگی فرامی‌خواند:
«فَارْتَحِلُوا مِنْها بِاَحْسَنِ ما بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزّادِ وَ لَا تَسْاَلُوا فیها فَوْقَ الْکَفافِ وَ لَا تَطْلُبُوا مِنْها اَکْثَرَ مِنَ الْبَلاغِ».
یعنی: از این دنیا با بهترین توشه‌ای که فراهم کرده‌اید کوچ کنید؛ بیش از اندازه کفاف در آن نخواهید و فراتر از آنچه برای گذران زندگی لازم است، از آن طلب نکنید.
این سخنان نشان می‌دهد که توصیه امام علی، محروم‌کردن انسان از امکانات و نعمت‌های زندگی نیست؛ بلکه پرهیز از زیاده‌خواهی و تبدیل دنیا به هدف نهایی است.
از نگاه ایشان، انسان باید از فرصت زندگی برای فراهم‌کردن توشه آخرت استفاده کند و در بهره‌مندی از مواهب دنیا، اصل عفاف و کفاف را فراموش نکند.
انتخاب انسان میان ماندگاری و فنا
با کنار هم قرار دادن این اوصاف، پیام اصلی این فراز از خطبه روشن‌تر می‌شود. انسان باید میان دو حقیقت متفاوت انتخاب کند: خداوندی که رحمت و نعمتش پایان نمی‌پذیرد و دنیایی که با وجود جذابیت‌های فراوان، سرانجامی جز نابودی ندارد.
از یک‌سو، خداوند قرار دارد که رحمتش جای نومیدی نیست، نعمتش فراگیر است، آمرزشش مایه امید بندگان است و هیچ‌گاه از رحمت و نعمت او کاسته نمی‌شود. از سوی دیگر، دنیا قرار دارد که شیرینی و زیبایی‌اش می‌تواند دل انسان را به خود مشغول کند، اما ماندگاری در آن برای هیچ‌کس ممکن نیست.
تامل در این دو حقیقت، انسان را به بازنگری در اولویت‌های زندگی دعوت می‌کند. اگر قرار است چیزی محور تصمیم‌ها و دلبستگی‌های انسان باشد، آیا شایسته‌تر نیست که حقیقتی پایدار بر جلوه‌ای ناپایدار ترجیح داده شود؟
پیام خطبه ۴۵ نهج‌البلاغه برای زندگی امروز
پیام این خطبه تنها به روزگار گذشته محدود نمی‌شود. انسان امروز نیز در میان خواسته‌ها، لذت‌ها، رقابت‌ها و جذابیت‌های زندگی با همین انتخاب روبه‌روست.
امام علی با یادآوری فناپذیری دنیا، به انسان می‌آموزد که زیبایی‌های زندگی را ببیند و از نعمت‌های آن بهره‌مند شود، اما اجازه ندهد این جذابیت‌ها او را از هدف اصلی زندگی غافل کنند.
بر اساس این نگاه، دنیا نه دشمن انسان است و نه مقصد نهایی او؛ بلکه فرصتی برای رشد، بندگی و فراهم‌کردن توشه آخرت است.
درس اساسی خطبه ۴۵ نهج‌البلاغه این است: در دنیا زندگی کنید، از نعمت‌های آن بهره ببرید، اما دل به چیزی نسپارید که ماندگار نیست. خداوند را مقصد قرار دهید و دنیا را وسیله‌ای برای رسیدن به کمال بدانید.