برنج‌کاری در روزگار کم‌آبی فارس/فشار بر منابع آبی ادامه دارد/گندم، جو و کلزا در مسیر افزایش بهره‌وری
بر اساس آمارهای موجود، حدود ۲۷ هزار هکتار از اراضی کشاورزی فارس زیر کشت برنج قرار داشته و ۱۴۷ هزار تن شلتوک از این سطح برداشت شده است.
بر اساس آمارهای موجود، حدود ۲۷ هزار هکتار از اراضی کشاورزی فارس زیر کشت برنج قرار داشته و ۱۴۷ هزار تن شلتوک از این سطح برداشت شده است. در مقابل، برآوردهای یک پژوهش علمی درباره الگوی مصرف آب در بخش کشاورزی استان نشان می‌دهد نیاز خالص آبیاری برنج در هر هکتار به ۱۴ هزار و ۴۸۹ مترمکعب می‌رسد. با تعمیم این رقم به سطح زیر کشت اعلام‌شده، نیاز خالص آبیاری این محصول حدود ۳۹۱ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود؛ حجمی قابل‌توجه که ضرورت بررسی دقیق منابع تامین آب شالیزارهای استان را دوچندان می‌کند.
برنج؛ محصولی پرمصرف در استانی کم‌آب
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی فارس با اشاره به تاثیر تغییرات اقلیمی بر منابع آب کشاورزی اظهار کرد: افزایش سطح زیر کشت در اولویت این سازمان قرار ندارد و تمرکز اصلی بر بهینه‌سازی مصرف آب از طریق اصلاح الگوی کشت و ترویج روش‌های نوین آبیاری است.
کاووس همتی در گفت‌وگو با با تشریح برنامه‌های سال زراعی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ افزود: یکی از محورهای اصلی برنامه الگوی کشت، جایگزینی محصولات پرمصرف آب با گیاهانی است که نیاز آبی کمتری دارند.
همتی با اشاره به کشت برنج به‌عنوان یکی از محصولات پرآب‌بر گفت: برخی محصولات مانند برنج مصرف آب بسیار زیادی دارند و تلاش ما بر محدود کردن کشت این محصولات متمرکز است. در حال حاضر، کشت برنج تنها در اراضی با شرط وجود آب‌های جاری مجاز است.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی فارس با تاکید بر مسئولیت این سازمان در حوزه تولید غذا و تامین امنیت غذایی تصریح کرد: اجازه نداریم به کشاورزانی که برای کشت برنج از آب‌های زیرزمینی استفاده می‌کنند، خدمات ارائه دهیم.
این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که بر اساس گزارشی منتشرشده در مهرماه سال ۱۴۰۰ به نقل از شرکت آب منطقه‌ای فارس، حدود ۸۰ درصد کشت برنج استان در آن مقطع از منابع آب زیرزمینی تامین می‌شد. در همان گزارش، به برداشت آب از چاه‌هایی با عمق ۲۰۰ تا ۲۵۰ متر و در برخی مناطق حتی ۳۰۰ متر اشاره شده بود.
این آمار به‌خوبی نشان می‌دهد وابستگی کشت برنج فارس به منابع زیرزمینی در سال‌های گذشته تا چه اندازه نگران‌کننده بوده است.
همتی در تشریح دیگر برنامه‌های جهاد کشاورزی فارس برای مدیریت مصرف آب اظهار کرد: تغییر روش‌های آبیاری از شیوه‌های غرقابی و سطحی به روش‌های کارآمدتر مانند آبیاری تحت فشار و روش‌های نوین، از راهکارهای جلوگیری از هدررفت آب و افزایش بهره‌وری است.
وی همچنین از معرفی ارقام مقاوم‌تر به کم‌آبی با همکاری مراکز تحقیقاتی و دانشگاه‌های کشاورزی خبر داد و افزود: در کشت گندم نیز تلاش می‌شود ارقامی معرفی شوند که با نیاز آبی کمتر، عملکرد مطلوبی داشته باشند.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی فارس، معرفی محصولات کم‌آب‌بر و اقتصادی را از دیگر برنامه‌های این سازمان دانست و گفت: طی یکی دو سال اخیر محصولاتی نظیر کاملینا، گلرنگ، خاکشیر و برخی گیاهان دارویی به کشاورزان معرفی شده‌اند.
به گفته همتی، جهاد کشاورزی علاوه بر حمایت از تولید این محصولات، برای تامین بازار فروش آنها نیز برنامه‌ریزی کرده است تا ضمن کاهش مصرف آب، اقتصاد خانوارهای کشاورز نیز تقویت شود.
با وجود این، معرفی محصولات جایگزین به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده تغییر الگوی کشت باشد. کشاورزان برای پذیرش این تغییر به اطمینان از وجود بازار مصرف، قیمت مناسب، امکان خرید تضمینی یا قراردادهای فروش و تناسب درآمد محصول جدید با هزینه‌های تولید نیاز دارند. در غیر این صورت، حتی با وجود توصیه‌های کارشناسی و محدودیت‌های اعلام‌شده، انگیزه اقتصادی برای تداوم کشت محصولات پرآب‌بر همچنان پابرجا خواهد ماند.
افزایش تولید بدون توسعه سطح زیر کشت
در کنار اصلاح الگوی کشت و کاهش مصرف آب، افزایش بهره‌وری در تولید محصولات راهبردی نیز از دیگر محورهای برنامه جهاد کشاورزی فارس برای سال زراعی جدید است.
همتی با اشاره به برنامه تولید محصولات استراتژیک در سال زراعی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ عنوان کرد: سطح زیر کشت محصولاتی مانند گندم، جو و کلزا نسبت به سال گذشته تغییر چندانی نخواهد داشت و تقریباً ثابت است، اما هدف سازمان افزایش عملکرد در واحد سطح از طریق مدیریت علمی تولید است.
وی مدیریت تغذیه گیاه، کنترل بیولوژیک آفات، مدیریت بیماری‌ها و استفاده از فناوری‌های نوین در زمان‌بندی آبیاری و عملیات سم‌پاشی را از جمله راهکارهای افزایش بهره‌وری برشمرد.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی فارس با اشاره به نتایج سال زراعی گذشته نیز گفت: به‌دنبال بارش‌های به‌موقع و انجام اقدامات کارشناسی، تولید محصولات استراتژیک نسبت به سال‌های قبل افزایش قابل‌توجهی داشت.
همتی ابراز امیدواری کرد با تداوم اقدامات مدیریتی و افزایش بهره‌وری، میزان تولید محصولات راهبردی در سال زراعی جاری نیز بدون نیاز به افزایش سطح زیر کشت رشد داشته باشد.
این رویکرد در شرایط محدودیت منابع آب اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه افزایش تولید از طریق ارتقای عملکرد در واحد سطح، در مقایسه با توسعه اراضی کشاورزی، می‌تواند فشار کمتری بر منابع آبی وارد کند. البته تحقق این هدف نیز به تامین به‌موقع نهاده‌ها، دسترسی کشاورزان به فناوری‌های جدید و اجرای مستمر توصیه‌های فنی وابسته است.
کمبود بذر جو و نگرانی از تامین کود اوره
در کنار چالش کم‌آبی و ضرورت اصلاح الگوی کشت، تامین نهاده‌های کشاورزی نیز یکی از عوامل اثرگذار بر روند تولید محصولات زراعی در فارس است؛ موضوعی که هرگونه اختلال در آن می‌تواند برنامه‌ریزی برای کشت محصولات راهبردی را با مشکل مواجه کند.
همتی وضعیت تامین نهاده‌های کشاورزی در استان را نسبتاً پایدار توصیف کرد و گفت: توزیع کودهای شیمیایی یارانه‌ای بر اساس سهمیه‌های ابلاغ‌شده، از طریق سامانه پایش و با استناد به مستندات کشت کشاورزان توسط کارگزاران شهرستان‌ها انجام می‌شود.
وی با بیان اینکه در حال حاضر مشکلی در تامین کود اوره وجود ندارد، نسبت به احتمال بروز چالش در سه ماه پایانی سال هشدار داد و افزود: ناترازی گاز در پتروشیمی‌ها و رسیدن به اوج مصرف ممکن است تامین این نهاده را با مشکل مواجه کند و تلاش‌ها برای پیشگیری از این وضعیت در جریان است.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی فارس همچنین از تولید بیش از ۴۸ هزار تن بذر در ۲۵ رقم متنوع شامل بذرهای پرورشی، مادری و گواهی‌شده خبر داد که زیر نظر مرکز تحقیقات کشاورزی استان و توسط شرکت‌های دارای مجوز تولید و بسته‌بندی شده‌اند.
وی با اشاره به تامین مناسب بذر دانه‌های روغنی، کمبود بذر جو را یکی از مشکلات موجود دانست و گفت: بخشی از بذرهای تولیدی جو از سوی کارشناسان مرکز تحقیقات تایید نشده و همین موضوع موجب شده است نیاز کشاورزان در این بخش به‌طور کامل تامین نشود.
اصلاح الگوی کشت؛ حلقه مفقوده میان سیاست و اجرا
محدودسازی کشت برنج و سایر محصولات پرآب‌بر، زمانی می‌تواند به کاهش فشار بر منابع آبی منجر شود که با تعیین دقیق سطح مجاز کشت، نظارت مستمر بر مزارع، شفاف‌سازی منابع تامین آب و جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز همراه باشد. در کنار این اقدامات، حمایت اقتصادی از کشاورزان و ایجاد بازار مطمئن برای محصولات جایگزین نیز ضرورتی است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت.
با توجه به سطح قابل‌توجه کشت برنج در فارس و نیاز آبی بالای این محصول، انتظار می‌رود سازمان جهاد کشاورزی و شرکت آب منطقه‌ای استان، آمارهای به‌روزی از سطح زیر کشت، میزان تولید، سهم منابع آب سطحی و زیرزمینی در تامین آب شالیزارها و حجم واقعی برداشت آب ارائه کنند. همچنین مشخص شدن تعداد اراضی مشمول محدودیت، میزان پایبندی کشاورزان به ضوابط اعلام‌شده و نحوه نظارت بر اجرای این سیاست‌ها می‌تواند تصویر دقیق‌تری از وضعیت موجود ترسیم کند.
در نهایت، مسئله برنج در فارس صرفاً به موافقت یا مخالفت با کشت یک محصول محدود نمی‌شود؛ بلکه آزمونی برای سنجش کارآمدی سیاست‌های مدیریت منابع آب، توان اجرایی دستگاه‌های متولی و میزان حمایت از کشاورزانی است که باید میان حفظ معیشت خود و ضرورت صیانت از منابع آبی استان تعادل برقرار کنند.