هدهد ویژن

احضار روحی که هرگز وجود نداشت؛ دانشمندان چگونه «فیلیپ» را زنده کردند؟

منتشرشده: · فناوری

احضار روحی که هرگز وجود نداشت؛ دانشمندان چگونه «فیلیپ» را زنده کردند؟

گروه برای برقراری ارتباط، سیستمی ساده تعریف کردند: یک ضربه به معنای «بله» و دو ضربه به معنای «خیر». سپس پرسش‌ها آغاز شد.

گروه برای برقراری ارتباط، سیستمی ساده تعریف کردند: یک ضربه به معنای «بله» و دو ضربه به معنای «خیر». سپس پرسش‌ها آغاز شد. نکته‌ی جالب این بود که پاسخ‌های فیلیپ تقریباً همیشه در چارچوب اطلاعات و دانسته‌های خود افراد حاضر در جلسه قرار داشت.

با گذشت زمان، اعضای گروه احساس کردند فیلیپ به عضوی واقعی از جمع آن‌ها تبدیل شده است. این اتفاق در حالی رخ می‌داد که همه می‌دانستند شخصیت موردنظر کاملاً خیالی است و هرگز وجود خارجی نداشته است.

کپی لینک

آیا فیلیپ واقعاً محصول قدرت ذهن جمعی بود؟

منتقدان پدیده‌های فراطبیعی مدت‌هاست که معتقدند تجربه‌ی رویدادهای به‌ظاهر ماورایی، بیش از هر چیز به باور افراد بستگی دارد. آزمایش‌های دیگری نیز نشان داده‌اند که تلقین‌پذیری می‌تواند نقش پررنگ‌تری از عوامل فیزیکی احتمالی داشته باشد. بااین‌حال، آزمایش فیلیپ مسئله را پیچیده‌تر می‌کند. شرکت‌کنندگان الزاماً به وجود ارواح باور نداشتند؛ اما بسیاری از آن‌ها معتقد بودند ذهن انسان به‌تنهایی می‌تواند تجربه‌هایی شبیه پدیده‌های فراطبیعی ایجاد کند.

یکی از توضیح‌های رایج برای حرکات میز، چیزی است که روان‌شناسان آن را «اثر ایدئوموتور» می‌نامند. براساس این نظریه، افکار و انتظارات افراد می‌توانند به حرکات بسیار کوچک و ناخودآگاه عضلات منجر شوند؛ همان سازوکاری که معمولاً برای توضیح عملکرد تخته‌های احضار روح نیز مطرح می‌شود.

تلقین‌پذیری می‌تواند نقش پررنگ‌تری از عوامل فیزیکی احتمالی داشته باشد

اما همه‌ی برگزارکنندگان آزمایش با این تفسیر موافق نبودند. جورج اوون، استاد ژنتیک و ریاضیات دانشگاه کمبریج و سرپرست آزمایش، در مقاله‌ای سال ۱۹۷۷، استدلال کرد که فیلیپ صرفاً ابزاری خیالی برای متمرکزکردن انرژی ذهنی گروه بوده است. او نوشت: «اعضای گروه با فیلیپ مانند شخصی واقعی صحبت می‌کنند، اما او در حقیقت وسیله‌ای خیالی برای تمرکز انرژی ذهنی جمع است. این انرژی متمرکز چیزی را ایجاد می‌کند که ما آن را نمونه‌هایی واقعی و تکرارپذیر از روان‌جنبانی می‌دانیم؛ یعنی حرکت‌دادن ماده با ذهن.»

روان‌جنبانی (Psychokinesis) به پدیده‌ای فرضی گفته می‌شود که در آن فرد بتواند تنها با استفاده از ذهن خود بر اجسام فیزیکی اثر بگذارد و آن‌ها را حرکت یا تغییر دهد، بدون اینکه تماس فیزیکی یا سازوکار شناخته‌شده‌ای در کار باشد. طرفداران این ایده، حرکت میزها در جلسات احضار روح، جابه‌جایی اشیا یا ایجاد ضربه‌های ظاهراً بی‌منشا را از نمونه‌های روان‌جنبانی می‌دانند.

بااین‌حال، جامعه علمی تاکنون شواهد مطمئن و تکرارپذیری برای تایید وجود چنین ایده‌ای پیدا نکرده است. به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران پدیده‌هایی را که به روان‌جنبانی نسبت داده می‌شوند با توضیحاتی مانند تلقین، خطاهای ادراکی یا «اثر ایدئوموتور» توضیح می‌دهند؛ اثری که در آن افکار افراد به حرکات بسیار ظریف و ناخودآگاه عضلانی منجر می‌شود. در آزمایش فیلیپ نیز بخشی از شرکت‌کنندگان معتقد بودند انرژی ذهنی گروه باعث بروز پدیده‌های روان‌جنبانی شده است، اما این تفسیر مورد پذیرش جریان اصلی علم قرار نگرفت.

اوون حتی معتقد بود آزمایش نشان داده است که روان‌جنبانی می‌تواند به افراد آموزش داده شود و اعضای گروه قصد داشتند افراد بیشتری را در کانادا و آمریکا آموزش دهند. اگر این ادعا درست بود، پرسشی جالب مطرح می‌شود: ارتش فرضی افراد دارای توانایی روان‌جنبانی امروز کجا هستند؟

بااین‌حال، برخی پژوهشگران معاصر اهمیت آزمایش فیلیپ را در جای دیگری می‌بینند. فیلیپ آندیلکوویچ از دانشگاه تورنتو در مقاله‌ای در سال ۲۰۲۳، استدلال کرد که مسئله اصلی لزوماً جابه‌جایی ماده با ذهن نیست. به باور او، اهمیت واقعی آزمایش در این است که نشان می‌دهد چگونه گروهی از افراد می‌توانند در یک وضعیت ذهنی مشترک، تجربه‌ای جمعی از پدیده‌هایی ظاهراً توضیح‌ناپذیر خلق کنند و آن را به رویدادی عمیقاً معنادار تبدیل کنند.

آندیلکوویچ می‌نویسد چنین تجربه‌هایی می‌توانند به درک رابطه میان ذهن و ماده، و همچنین میان تجربه درونی و بیرونی کمک کنند. از نگاه او، اعضای گروه احتمالاً در تنهایی یا در شرایطی متفاوت هرگز نمی‌توانستند همان تجربه‌ها را بازآفرینی کنند؛ زیرا آنچه رخ داد محصول نوعی وضعیت ذهنی مشترک و آگاهی جمعی بود.

شاید به همین دلیل است که آزمایش فیلیپ، دهه‌ها پس از پایانش، همچنان جذاب باقی مانده است. این آزمایش نه وجود ارواح را اثبات و نه ناتوانی علم در توضیح پدیده‌های عجیب را روایت کرد؛ اما نشان داد ذهن انسان، به‌ویژه زمانی که در بستر تجربه‌ای جمعی قرار می‌گیرد، تا چه اندازه می‌تواند مرز میان تخیل، انتظار و واقعیت را کم‌رنگ کند.

خبرهای مرتبط