از رسانهها/ چه کسی پاسخگوی آبگرفتگی قم است؟
منتشرشده: · ایران

شفقناقم- روزنامه گویه در سرمقاله امروز خود نوشت: مدتهاست که درباره وقوع پدیده النینو در کشور هشدار داده میشود.
شفقناقم- روزنامه گویه در سرمقاله امروز خود نوشت: مدتهاست که درباره وقوع پدیده النینو در کشور هشدار داده میشود. پیشبینیها حاکی از آن بود که امسال پاییزی پرباران را تجربه خواهیم کرد و برخی کارشناسان هواشناسی حتی از بارشهایی فراتر از حد نرمال سخن گفته بودند. بر اساس این پیشبینیها، با توجه به گرمتر بودن هوا در فصل پاییز، احتمال وقوع بارشهای سیلآسا نیز وجود داشت.
با آغاز پاییز و شروع بارندگیهای رگباری، این احتمال قوت گرفت که هر نقطهای از ایران ممکن است در معرض بارانهای شدید، سیلاب، رعدوبرق و آبگرفتگی معابر قرار بگیرد. وقوع چنین اتفاقی برای استانی مانند قم نیز دور از انتظار نبود. قم، با اقلیم عمدتاً خشک و گرم خود، پس از یک دوره هوای خنک، طبیعتاً میتوانست در معرض بارندگیهای قابل توجهی قرار بگیرد؛ اتفاقی که سرانجام رخ داد.
اکنون دو، سه روزی است که شهروندان قمی با پیامدهای این بارندگیها دستوپنجه نرم میکنند. برخی معابر طی یکی، دو روز اخیر دچار آبگرفتگی شده و همین مسئله مشکلات و زحمتهایی را برای مردم به وجود آورده است.
اما پرسش اصلی اینجاست: چه کسی باید این وضعیت را پیگیری میکرد؟ پاسخ روشن است؛ مدیران شهری.
در این میان، یک پرسش اساسی مطرح میشود که باید بهطور جدی مورد بررسی قرار گیرد: اگر شهرداری قم از سالها قبل نقاط بحرانی و مستعد آبگرفتگی را شناسایی کرده است، چرا هنوز با هر بارندگی باید نگرانی از تکرار این اتفاق وجود داشته باشد؟
این پرسشی است که نمیتوان بهسادگی از کنار آن گذشت.
در بررسی عملکرد مدیریت شهری، باید به این نکته توجه داشت که مدیریت بحران صرفاً با اعلام تعداد نیروهای آمادهباش، تامین ماشینآلات، برگزاری نشستهای اضطراری و انتشار گزارشهای روابط عمومی سنجیده نمیشود. اینکه مسئولان اعلام کنند تعداد مشخصی از نیروها را برای مقابله با بارندگی آماده کردهاند یا تجهیزات و ماشینآلاتی در اختیار دارند، بهتنهایی معیار موفقیت نیست.
معیار اصلی، کیفیت زندگی شهروندان و میزان حل مشکلات واقعی آنان است. مردم از شهرداری انتظار ندارند که باران نبارد؛ انتظار دارند شهری ساخته و اداره شود که با بارندگیهای معمولی و حتی قابل پیشبینی، زندگی روزمره مردم مختل نشود.
شورای شهر؛ نهاد ناظر یا تماشاگر بحران؟
نهاد دیگری که میتواند و باید در این زمینه نقش موثری ایفا کند، شورای اسلامی شهر است. شورای شهر نباید صرفاً پس از وقوع حادثه وارد میدان شود. سالها در این جایگاه حضور داشتهاید، از امکانات و مزایای این مسئولیت استفاده کردهاید و در قبال شهروندان وظیفهای مشخص بر عهده داشتهاید؛ آن هم نظارت بر عملکرد شهرداری.
وظیفه نظارتی شما ایجاب میکند که پس از وقوع بحران، درباره نقاط ضعف زیرساختی سوال کنید، عملکرد شهرداری را مورد بررسی قرار دهید و نتیجه اقدامات و پیگیریهای خود را به مردم گزارش کنید.
آیا چنین کاری انجام دادهاید؟
مردم، جز اختلافات و مجادلات سیاسی در برخی حوزهها، چه دستاورد ملموسی از عملکرد شما دیدهاند؟ متاسفانه آنچه گاهی بیشتر به چشم میآید، جلسات کمثمر، برخوردها و حاشیهها و مسائلی است که در اولویتهای اصلی مدیریت شهری قرار ندارند. برخورد با خبرنگاران و پرداختن به موضوعات حاشیهای نیز نمیتواند جایگزین وظیفه اصلی شورا، یعنی نظارت بر عملکرد شهرداری و پیگیری مطالبات مردم شود.
اکنون زمان آن است که اعضای شورای شهر بهجای اظهارنظرهای کلی و حضورهای مقطعی، درباره عملکرد خود در زمینه نظارت بر پروژههای دفع آبهای سطحی پاسخگو باشند. صرفاً ظاهر شدن در صحنه و اظهار نظر پس از وقوع حادثه، مشکلی از مردم حل نمیکند.
رسانهها؛ از انتشار تصاویر آبگرفتگی تا مطالبهگری واقعی
نکته دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، نقش رسانههاست. پیشنهاد مشخص این است که رسانههای قم در این زمینه وارد میدان شوند و مطالبهگری جدی را در دستور کار قرار دهند.
رسانهای که صرفاً با انتشار عکس، کاریکاتور یا توهین به مسئولان و مقامات به دنبال امتیازگیری، مطرح شدن یا خودنمایی باشد، دردی از مردم دوا نمیکند. وظیفه رسانه، تهیه گزارشهایی مستند، دقیق و مطالبهگرانه است؛ گزارشهایی که بتوانند عملکرد مسئولان را زیر ذرهبین ببرند، ضعفها را آشکار کنند و آنان را در عمل به پاسخگویی وادارند، نه اینکه با آبرو و حیثیت افراد بازی کنند.
به هر حال، پیشنهاد ما این است که رسانههای قم بهجای انتشار صرف تصاویر آبگرفتگی و انعکاس گلایههای پراکنده شهروندان، یک گزارش تحقیقی و مطالبهگرانه تهیه کنند.
در همین راستا، مایلم سرفصلهایی را برای اصحاب رسانه، مدیران رسانه و فعالان حوزه شهری مطرح کنم که میتواند مبنای تهیه چنین گزارشی قرار گیرد.
اگر قرار است چنین گزارشی تهیه شود، رسانهها باید چند سند و اطلاعات مشخص را از شهرداری و سایر نهادهای مسئول مطالبه کنند:
۱. فهرست نقاط بحرانی و مستعد آبگرفتگی در شهر قم طی سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۵.
۲. میزان اعتبارات مصوب و هزینهشده برای مدیریت آبهای سطحی در این سالها. رسانهها باید بپرسند چه میزان بودجه برای این موضوع تصویب شده و چه مقدار از آن واقعاً هزینه شده است.
۳. فهرست پروژههای تکمیلشده و نیمهتمام مرتبط با دفع و هدایت آبهای سطحی.
۴. گزارش میزان خسارتهای واردشده به املاک، خودروها، کسبوکارها و زندگی شهروندان در بارندگی اخیر و بارندگیهای گذشته.
۵. گزارش عملکرد مناطق هشتگانه شهرداری در روزهای بارندگی و نحوه مواجهه هر منطقه با آبگرفتگی معابر.
۶. صورتجلسات و مصوبات شورای شهر درباره رفع مشکلات آبگرفتگی و میزان اجرای این مصوبات.
این موارد میتواند مبنای یک گزارش مطبوعاتی موثر و مطالبهگرانه باشد. بهجای پرداختن به موضوعاتی که ضرورت و اولویت چندانی برای مردم ندارند، باید به سراغ گزارشهای علمی، مستند و کارساز رفت؛ گزارشهایی که بتوانند گرهی از مشکلات شهر باز کنند.
به هر تقدیر، بارندگی در این فصل آغاز شده و با توجه به اینکه کارشناسان هواشناسی احتمال تداوم این نوع بارشها را تا پایان آذرماه مطرح کردهاند، لازم است آمادگی لازم برای مواجهه با همه احتمالات وجود داشته باشد.
آبگرفتگی قم؛ حادثهای تازه یا مشکلی با سابقه چندینساله؟
آبگرفتگی معابر قم پس از بارندگیهای اخیر، موضوعی فراتر از یک مشکل خدماتی و عمرانی است. این اتفاق بار دیگر یک پرسش اساسی را مطرح کرده است: آیا مدیریت شهری قم، با وجود تجربه سالهای گذشته و اطلاع از نقاط حادثهخیز، توانسته زیرساختهای لازم را برای مواجهه با بارندگی فراهم کند؟
این پرسشی است که مقامات و مدیران مسئول باید به آن پاسخ دهند.
البته مسئولان درباره بارندگی اخیر سکوت نکردهاند و اظهارنظرهایی نیز در این زمینه داشتهاند. بررسی اخبار نشان میدهد که در شانزدهم آبانماه ۱۴۰۵، مسئولان استان و شهرداری قم نسبت به وضعیت بارندگی و آبگرفتگی معابر واکنش نشان دادهاند.
مهدی اصفهانیانمقدم، معاون محیط زیست و خدمات شهری شهرداری قم، از آمادهباش یکهزار و ۸۰۰ نیروی خدمات شهری در هشت منطقه شهرداری خبر داده است. او همچنین به استقرار پمپهای مکنده و تخلیه آب، ماشینآلات تخصصی و تجهیزات عملیاتی اشاره کرده است.
در همین زمان، اکبر بهنامجو، استاندار قم، فرامرز عظیمی، شهردار قم و امیرعباس بقایی، فرماندار قم، در نشستی ویژه در مدیریت بحران شهرداری حضور یافتند و موضوعاتی همچون آبگرفتگی معابر، وضعیت انهار، تردد خودروها و نحوه خدماترسانی را بررسی کردند.
محمدرضا بهرامی، مدیرعامل جمعیت هلالاحمر استان قم نیز از آمادهباش صددرصدی تیمهای عملیاتی و واکنش سریع هلالاحمر برای مقابله با پیامدهای بارندگی و احتمال وقوع سیلاب خبر داده است.
بنابراین نمیتوان گفت مسئولان هیچ اقدامی نکردهاند. اعلام آمادهباش، استقرار تجهیزات و تشکیل نشست مدیریت بحران، اقداماتی هستند که از سوی مسئولان گزارش شدهاند. اما پرسش اصلی این است که این اقدامات تا چه اندازه توانستهاند مشکل را در سطح شهر برطرف کنند؟
به عبارت روشنتر، ما به دنبال گزارشها، حرفها و سخنان مسئولان نیستیم؛ آنچه اهمیت دارد، نتیجه است. مردم میخواهند بدانند در عمل چه اقداماتی صورت گرفته و این اقدامات تا چه اندازه توانستهاند از بروز مشکلات جلوگیری کنند.
پرسش مهم دیگر این است که آبگرفتگی در قم سابقه دارد و نمیتوان آن را صرفاً به بارندگی اخیر نسبت داد. این مسئله پیشتر نیز رخ داده و مشکلات زیادی برای شهروندان ایجاد کرده است.
برای نمونه، در سال ۱۳۹۷، عبدالله جلالی، رئیس وقت شورای اسلامی شهر قم، در جلسه علنی شورا نسبت به آبگرفتگی معابر و ترافیک سنگین هنگام بارندگی انتقاد کرده بود. او این وضعیت را نشانهای از نارساییهای شهری دانسته و ضعف زیرساختها را از عوامل مهم این مشکل معرفی کرده بود. جلالی همچنین خواستار بررسی علل و ارائه راهکار از سوی شهرداری شده بود.
این اظهارات نشان میدهد که آبگرفتگی در شهر قم موضوعی تازه نیست و سالهاست که بهعنوان یکی از مشکلات مدیریت شهری مطرح بوده است.
در سال ۱۳۹۹ نیز سیدمرتضی سقائیاننژاد، شهردار وقت قم، از وجود چهار نقطه بحرانی فرامنطقهای
و ۱۰ نقطه بحرانی شهری سخن گفته بود. او همچنین توضیح داده بود که تعداد نقاط بحرانی شناساییشده در شهر از ۱۲۰ نقطه به ۴۹ نقطه کاهش یافته و در آن مقطع، کمتر از ۱۰ نقطه همچنان وضعیت بحرانی داشتهاند.
در همان گزارش، به آبگرفتگی ۳۰ منزل مسکونی در مناطق یک، سه، پنج و شش نیز اشاره شده بود. شهردار وقت همچنین درباره مشکلات تونل غدیر و ناتمام ماندن برخی پروژههای دیوارچینی توضیحاتی ارائه کرده بود.
این گزارشها در رسانهها منتشر شدهاند و نشان میدهند که آبگرفتگی در قم مسئلهای شناختهشده و دارای سابقه است. بنابراین، انتظار طبیعی شهروندان این بوده که مدیریت شهری طی این سالها راهکارهای اساسی، اصولی و ماندگاری برای رفع آن اجرا کرده باشد. اما آیا چنین اتفاقی افتاده است؟
آیا یک بارندگی میتواند بخشهایی از شهر را با اختلال جدی مواجه کند؟ این موضوعی است که باید با دقت بررسی شود.
بر اساس اظهارات معاون خدمات شهری شهرداری قم در آبانماه ۱۴۰۵، اقداماتی برای مقابله با آبگرفتگی و کاهش پیامدهای بارندگی انجام شده است. اما این اقدامات دقیقاً چه بودهاند؟
بر اساس گزارشهای رسمی شهرداری، موارد زیر بهعنوان اقدامات انجامشده مطرح شدهاند:
۱. شناسایی و اصلاح نقاط مستعد آبگرفتگی.
۲. لایروبی و پاکسازی انهار و کانالهای هدایت آب.
۳. حفر و بهسازی چاههای جذبی.
۴. اصلاح مسیرهای هدایت روانآبها.
۵. تامین و بهروزرسانی تجهیزات و پمپهای تخلیه آب.
بنابراین، صرف اعلام اجرای پروژهها و انجام اقدامات عمرانی کافی نیست. باید مشخص شود این اقدامات چه میزان اثربخشی داشتهاند و آیا توانستهاند در زمان بارندگی، مشکل را برطرف کنند یا خیر؟.
مسئولیت آبگرفتگی فقط بر عهده شهرداری نیست
واقعیت این است که در بررسی این موضوع نباید تنها شهرداری را مورد پرسش قرار داد. شورای اسلامی شهر نیز بهعنوان نهاد ناظر بر عملکرد شهرداری، مسئولیت پیگیری و مطالبهگری دارد.
روحالله امراللهی، رئیس فعلی شورای اسلامی شهر قم، در ۲۷ مهرماه ۱۴۰۵ درباره کندی اجرای پروژههای عمرانی شهرداری انتقاد کرده و خواستار توضیح درباره استفاده از ظرفیت مالی شهرداری شده بود. او بر ضرورت پاسخگویی مدیران درباره تاخیر پروژهها تاکید کرده است.
همچنین سیدمحمدحسین دهناد، عضو شورای شهر، در چهارم آبانماه ۱۴۰۵ بر ضرورت تقویت ارتباط مدیریت شهری با مردم و اطلاعرسانی شفاف درباره پروژههای عمرانی تاکید کرده بود.
با این حال، در گزارشهای خبری بررسیشده، هنوز موضعگیری مشخص و مستندی از رئیس شورا یا اعضای آن درباره عملکرد شهرداری در مواجهه با آبگرفتگی همین بارندگی اخیر مشاهده نشده است.
این خود موضوع مهمی برای پیگیری رسانههاست.
آیا شورای شهر پس از این اتفاق، گزارش عملکرد شهرداری را مطالبه خواهد کرد؟ آیا نقاط آبگرفتگی بهصورت رسمی اعلام و برای اصلاح آنها زمانبندی مشخصی تعیین خواهد شد؟ آیا اعضای شورا درباره میزان پیشرفت پروژههای مرتبط با دفع آبهای سطحی از شهرداری توضیح خواهند خواست؟
اینها پرسشهایی است که شورای شهر باید به آنها پاسخ دهد.
در اینجا پرسش دیگری نیز مطرح میشود: آیا دو روز بارندگی و ایجاد آبگرفتگی در معابر میتواند این سوال را به وجود بیاورد که تمامیت مدیریت شهری زیر سوال برود؟
بدون شک، پاسخ به این پرسش نیازمند بررسی منطقی و تفکیک میان شدت بارندگی و کیفیت مدیریت شهری است.
طبیعی است که هیچ شهری نمیتواند در برابر هر میزان بارندگی، تضمین مطلقی برای جلوگیری از آبگرفتگی ارائه دهد. شهری که مدتها با بارندگی قابل توجهی مواجه نبوده و در شرایط خشک و گردوغبار قرار داشته، ممکن است در برابر بارشهای شدید با مشکلاتی روبهرو شود. طبیعتاً نمیتوان انتظار داشت هر بارندگی شدیدی بدون هیچگونه آبگرفتگی باشد.
اما از سوی دیگر، این مسئله نیز نمیتواند بهانهای برای نادیده گرفتن ضعفهای مدیریتی و زیرساختی باشد.
بنابراین، نمیتوان صرفاً با استناد به دو روز بارندگی، تمامیت
مدیریت شهری را زیر سوال برد؛ اما این پرسش همواره در برابر شهرداری و شورای شهر باقی خواهد ماند که چرا با وجود سابقه چندینساله آبگرفتگی در نقاط مختلف قم، هنوز با وقوع بارندگی باید شاهد تکرار این مشکلات باشیم؟
وقتی شهری طی سالهای گذشته بارها با نقاط حادثهخیز و آبگرفتگی معابر مواجه شده است، دیگر نمیتوان تکرار این اتفاق را حادثهای غیرقابل پیشبینی تلقی کرد. در چنین شرایطی، احتمال وقوع مجدد این مشکلات در بارندگیهای بعدی کاملاً قابل تصور بوده است.
بهویژه آنکه گزارشهای هواشناسی نیز از مدتها قبل درباره احتمال بارشهای قابل توجه هشدار داده بودند. بنابراین، انتظار میرفت آمادگی لازم برای مواجهه با چنین شرایطی در مدیریت شهری وجود داشته باشد.
بارندگی اخیر؛ آزمونی عملی برای مدیریت شهری قم
به هر حال، میتوان بارندگی اخیر را یک آزمون عملی برای سنجش عملکرد مدیریت شهری در چند حوزه دانست.
نخست اینکه آیا مطالعات فنی درباره هدایت آبهای سطحی بهروز شدهاند؟ این پرسشی است که کارشناسان حوزه شهری باید آن را بررسی کنند و رسانهها نیز باید پیگیر پاسخ آن باشند.
دوم اینکه آیا بودجه کافی برای اصلاح زیرساختهای دفع آبهای سطحی اختصاص یافته است؟ شهرداری باید در این زمینه توضیح دهد و شورای شهر و رسانهها نیز باید میزان تحقق اعتبارات را پیگیری کنند.
سوم اینکه آیا پروژههایی که در سالهای گذشته شناسایی شده بودند، به سرانجام رسیدهاند؟
چهارم اینکه آیا مناطق هشتگانه شهرداری برنامه مشخصی برای مقابله با آبگرفتگی دارند؟
پنجم اینکه آیا شهرداری پس از هر بارندگی، گزارش نقاط آسیبدیده و اقدامات اصلاحی انجامشده را منتشر میکند؟
ششم اینکه آیا شورای شهر بر اجرای مصوبات و نحوه هزینهکرد اعتبارات مربوط به مدیریت آبهای سطحی نظارت موثر دارد؟
اینها پرسشهایی هستند که باید از دل بارندگی اخیر استخراج شوند و در ادامه، به مطالبهای جدی از شهرداری و شورای شهر تبدیل شوند.
رسانهها باید این موضوعات را پیگیری کنند و از مسئولان بخواهند بهجای ارائه توضیحات کلی، پاسخهای مستند و قابل ارزیابی ارائه دهند.
سه ضلع پاسخگویی؛ شهرداری، شورای شهر و مدیریت استان
در پایان باید به این پرسش اساسی بازگردیم: بارندگی رخ داده، باران رحمت الهی است، اما در برابر مشکلاتی که پس از آن به وجود آمده، چه کسی باید پاسخگو باشد؟
از نظر نگارنده، پاسخگویی باید در سه ضلع و سه سطح دنبال شود:
۱. شهرداری قم
شهرداری باید بهطور شفاف مشخص کند که کدام پروژههای مرتبط با دفع و هدایت آبهای سطحی اجرا شدهاند، کدام پروژهها نیمهتمام ماندهاند و چرا نقاطی که در سالهای گذشته بهعنوان نقاط بحرانی شناسایی شده بودند، همچنان با مشکل مواجه هستند.
همچنین باید مشخص شود اعتبارات اختصاصیافته در این حوزه چگونه هزینه شده و اقدامات انجامشده چه میزان اثربخشی داشتهاند.
۲. شورای اسلامی شهر قم
شورای شهر باید گزارش نظارتی خود را ارائه کند و مشخص سازد که طی سالهای گذشته چه میزان اعتبار برای رفع مشکل آبگرفتگی اختصاص یافته و چه میزان از برنامهها و مصوبات به نتیجه رسیده است.
شورا باید توضیح دهد که در مقام نهاد ناظر، چه اقداماتی برای پیگیری عملکرد شهرداری انجام داده و چرا برخی مشکلات قدیمی همچنان تکرار میشوند.
۳. مدیریت کلان استان
تمام مسئولیت مدیریت روانآبها لزوماً در محدوده وظایف شهرداری خلاصه نمیشود. بخشی از روانآبها ممکن است از خارج محدوده شهری وارد شهر شوند. بنابراین، استانداری، فرمانداری و دستگاههای مسئول در حوزه آب نیز باید درباره مدیریت حوضههای آبریز، مسیرهای انتقال سیلاب و وظایف محوله خود پاسخگو باشند.
در نتیجه، مسئولیت بررسی و پیگیری این معضل باید در سه سطح دنبال شود: نخست، شهرداری قم؛ دوم، شورای اسلامی شهر قم؛ و سوم، مدیریت کلان استان، شامل استاندار، فرماندار و سایر دستگاههای مسئول.
بارندگی اخیر نباید صرفاً به خبری درباره آبگرفتگی چند معبر و آمادهباش نیروهای خدمات شهری محدود شود. این اتفاق فرصتی است تا عملکرد چندینساله مدیریت شهری در زمینه دفع آبهای سطحی، میزان تحقق وعدهها، نحوه هزینهکرد اعتبارات و کیفیت نظارت شورای شهر مورد بررسی قرار گیرد.
مردم حق دارند بدانند چرا مشکلی که سالهاست شناخته شده، همچنان با هر بارندگی خود را نشان میدهد. آنها به گزارشهای تکراری و اعلام آمادهباشهای پرشمار نیاز ندارند؛ آنچه انتظار دارند، نتیجه ملموس اقدامات مسئولان در زندگی روزمرهشان است.
اکنون زمان آن رسیده است که شهرداری، شورای شهر و مدیریت استان بهجای ارائه توضیحات کلی، با اسناد و آمار روشن به این پرسش پاسخ دهند: از سالها پیش تاکنون برای رفع مشکل آبگرفتگی قم چه کردهاید و حاصل این همه برنامه، اعتبار، مصوبه و وعده برای شهروندان چه بوده است؟