نقش هیجانهای مثبت و منفی در پایداری جامعه
منتشرشده: · اجتماعی

به گفتهٔ جامعهشناسان، احساس خشم و انزجار نسبت به فساد و تباهی، عامل اصلی حفظ انسجام اجتماعی است. عدم وجود این هیجانها میتواند به انحطاط فرهنگی و اقتصادی منجر شود.
یکی از چالشهای بنیادین انسان معاصر، ترویج بیتفاوتی شیک در برابر رفتارهای ناپسند است. در عصر شبکههای اجتماعی، پیامهای مبنی بر عدم داشتن موضع تند یا انزجار نسبت به رفتارهای ناپسند گاهی مطرح میشود. این رویکرد خنثی، جامعه را در برابر فساد اداری، تباهی اقتصادی و انحطاط فرهنگی آسیبپذیر میسازد.
جامعهشناسان انتقادی هشدار دادهاند که حذف عواطف بنیادین از حوزه عمومی، سرمایه اجتماعی را نابود میکند. همانطور که یک ارگانیسم برای جذب مواد مغذی به اشتها نیاز دارد، برای بقای خود نیازمند سیستم دفاعی قوی برای دفع سموم است. ساختار جمعی انسانها بر پایهٔ دو قطب پیش میرود؛ کشش به سمت پاکی و انزجار فعال از تباهی.
وقتی شهروندان در مواجهه با دستاندازی به اموال عمومی یا اختلاسهای کلان، خشم یا انزجار درونی در آنان برانگیخته نشود، چرخه نظارت همگانی فلج میشود. بیتفاوتی، گرانترین هزینهای است که یک مردم میپردازد. در مقابل، جامعهای که نبض هیجانهای مشترک آن منظم میزند، برای ایثار، شجاعت، تولید پاک و خدمت بیمنت سرشار از محبت و تجلیل است و در برابر فریب، رانتخواری و خیانت، احساس بیزاری و بیگانگی نشان میدهد.
امیل دورکیم در توضیح انسجام اجتماعی، وجدان جمعی را مجموعهای از باورها و احساسات مشترک میان شهروندان تعریف میکند. هنگامی که یک هنجار بنیادین شکسته میشود، جامعه با برانگیختن خشم جمعی و واکنش عاطفی منفی، مرزهای ارزشهای خود را بازسازی میکند. اگر انزجار عمومی محو شود، وجدان جمعی مضمحل شده و آسیبهای هنجاری، آنومی، تمام ساختارهای حقوقی و مدنی را در خود میبلعد.
در تمدن اسلامی، این اصل اساسی به عنوان ستون خیمه باورهای دینی مطرح میشود. اسلام به عنوان دین تعادل جاذبه و دافعه، مفاهیم بلندی چون تولی و تبری را به عنوان استراتژی جامعهشناختی برای حفظ هویت جمعی میشمارد. در متون اصیل حدیثی، دینداری بدون انزجار از زشتیها و بدون دلبستگی به راستیها، پوستی بدون مغز است. امام باقر در گفتگویی با یکی از یاران خود، دین را با محوریت محبت و گرایش قلبی بازتعریف میکند و نشان میدهد که گوهر ایمان از جنس عاطفه هدفمند است.