باران به داد تالاب‌های تشنه رسید؛ از بندعلیخان تا دریاچه ارومیه
منتشرشده: · ایران · آذربایجان غربی
به گزارش خبرنگار خبرگزاری مهر، بارندگی‌های شدید روزهای اخیر در بخش‌های مختلف کشور، اگرچه در برخی استان‌ها با وقوع سیلاب، آب‌گرفتگی معابر، خسارت به اراضی کشاورزی و حتی تلفات جانی همراه بوده، اما در سوی دیگر ماجرا، فرصتی تازه برای…
به گزارش خبرنگار خبرگزاری مهر، بارندگی‌های شدید روزهای اخیر در بخش‌های مختلف کشور، اگرچه در برخی استان‌ها با وقوع سیلاب، آب‌گرفتگی معابر، خسارت به اراضی کشاورزی و حتی تلفات جانی همراه بوده، اما در سوی دیگر ماجرا، فرصتی تازه برای تجدید حیات رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و تالاب‌هایی فراهم کرده است که سال‌ها با کم‌آبی و خشکسالی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
در شرایطی که طی سال‌های گذشته کاهش بارندگی، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، توسعه مصارف کشاورزی و صنعتی و نرسیدن حقابه‌های محیط‌زیستی، بسیاری از تالاب‌های ایران را در معرض خشکی و نابودی قرار داده بود، بارش‌های پاییزی بار دیگر اهمیت مدیریت روان‌آب‌ها و هدایت جریان‌های سیلابی به سمت زیست‌بوم‌های طبیعی را برجسته کرده است.
یکی از مهم‌ترین اتفاقات روزهای اخیر، رسیدن آب به تالاب بندعلیخان در استان تهران پس از پنج سال خشکسالی است؛ اتفاقی که نشان می‌دهد اگر سیلاب‌ها به‌درستی مدیریت و هدایت شوند، می‌توان تهدید ناشی از جریان‌های پرحجم آب را به فرصتی برای احیای طبیعت تبدیل کرد.
بازگشت آب به بندعلیخان پس از پنج سال؛ سیلاب در خدمت احیای طبیعت
در پی بارش‌های اخیر و وقوع سیلاب در برخی حوضه‌های آبریز استان تهران، با برنامه‌ریزی، مدیریت و پیش‌بینی تمهیدات لازم از سوی شرکت آب منطقه‌ای تهران، جریان‌های سیلابی به سمت تالاب بندعلیخان هدایت شد و روز دوشنبه ۱۸ آبان‌ماه ۱۴۰۵، پس از پنج سال خشکسالی، آب بار دیگر به این تالاب ارزشمند رسید.
این اقدام در راستای تبدیل تهدید سیلاب به فرصتی برای احیای منابع آبی و زیست‌بوم‌های طبیعی استان تهران انجام شد و بار دیگر نشان داد که مدیریت هدفمند روان‌آب‌ها می‌تواند علاوه بر کاهش مخاطرات احتمالی، زمینه بهره‌برداری موثر از نزولات جوی و کمک به احیای تالاب‌های تشنه را فراهم کند.
شرکت آب منطقه‌ای تهران نیز با تاکید بر رویکرد مدیریت یکپارچه منابع آب، تلاش دارد از ظرفیت بارش‌ها و جریان‌های سیلابی برای تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی، تامین نیاز آبی تالاب‌ها و حفاظت از محیط‌زیست استان استفاده کند.
بازگشت آب به بندعلیخان پس از پنج سال، در شرایطی اهمیت پیدا می‌کند که بسیاری از تالاب‌های کشور برای ادامه حیات به جریان‌های فصلی و سیلاب‌های طبیعی وابسته هستند و قطع این جریان‌ها می‌تواند روند خشکیدگی آنها را تشدید کند.
وضعیت تالاب‌های ایران پس از بارندگی؛ کدام تالاب‌ها جان گرفتند؟
بررسی اطلاعات منتشرشده وضعیت تالاب‌ها و دریاچه‌های ایران پس از بارندگی نشان می‌دهد که میزان آبگیری تالاب‌ها در نقاط مختلف کشور یکسان نبوده و هرکدام متناسب با شرایط حوضه آبریز خود، وضعیت متفاوتی را تجربه کرده‌اند.
بر اساس ارقام درج‌شده، وضعیت آبگیری تالاب‌ها به شرح زیر است:
تالاب‌های گمیشان، آلماگل، آجی‌گل و آلاگل: ۱۰۰ درصد
تالاب گندمان بروجن: ۱۰۰ درصد
تالاب هورالعظیم: ۹۰ درصد
تالاب چغاخور: ۸۰ درصد
تالاب بندعلیخان: ۸۰ درصد
تالاب حله بوشهر: ۷۰ درصد
تالاب‌های میقان و آق‌گل: ۵۰ درصد
دریاچه ارومیه: ۴۰ درصد
تالاب مهارلو: ۴۰ درصد
تالاب هامون و هیرمند: ۲۰ درصد
این ارقام که در تصویر منتشرشده درج شده‌اند، تصویری از تفاوت شرایط تالاب‌های کشور پس از بارندگی‌ها ارائه می‌کنند؛ تصویری که از آبگیری قابل توجه برخی تالاب‌ها در شمال و غرب کشور حکایت دارد، اما هم‌زمان نشان می‌دهد تعدادی از مهم‌ترین پهنه‌های آبی ایران همچنان با کمبود آب مواجه هستند.
در این میان، آبگیری کامل برخی تالاب‌ها را نباید به معنای رفع همه مشکلات زیست‌محیطی آنها دانست؛ چراکه تداوم ورود آب، کیفیت منابع آبی، حفظ پوشش گیاهی و تامین نیازهای زیستی پرندگان و سایر گونه‌های جانوری نیز در احیای واقعی تالاب‌ها نقش تعیین‌کننده دارند.
از پیش‌بینی بارندگی تا آماده‌سازی مسیرهای انتقال آب
یکی از مهم‌ترین موضوعات در مدیریت تالاب‌ها، تنها میزان بارندگی نیست، بلکه چگونگی انتقال آب از حوضه‌های آبریز به پهنه‌های تالابی است.
در همین زمینه، احمد لاهیجان‌زاده، معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای استفاده از بارندگی‌ها و هدایت آب به سمت تالاب‌ها، از برنامه‌ریزی برای لایروبی آبراهه‌ها و اصلاح مسیرهای انتقال آب خبر داده است.
وی با اشاره به پیش‌بینی احتمال وقوع شرایط بارشی تحت تاثیر پدیده ال‌نینو توضیح داده است که از تیرماه مکاتباتی با استانداری‌ها، مدیریت بحران استان‌ها، ادارات کل حفاظت محیط زیست و وزارت نیرو انجام شده تا اقدامات لازم برای لایروبی آبراهه‌ها و فراهم کردن شرایط انتقال سیلاب به تالاب‌ها در دستور کار قرار گیرد.
هدف از این برنامه‌ریزی آن بوده است که در صورت وقوع بارندگی‌های موثر، جریان‌های سطحی بتوانند از مسیرهای طبیعی خود عبور کنند و به دلیل وجود موانع یا آماده نبودن مسیرهای انتقال، فرصت آبگیری تالاب‌ها از دست نرود.
واقعیت این است که بارندگی در یک حوضه آبریز لزوماً به معنای آبگیری تالاب نیست؛ زیرا بخشی از روان‌آب‌ها ممکن است در مسیر جذب زمین شوند، وارد آبراهه‌های دیگر شوند یا پیش از رسیدن به تالاب مورد برداشت قرار گیرند. بنابراین، آماده‌سازی مسیرهای انتقال آب و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
سیلاب؛ تهدیدی که می‌تواند به فرصت احیای تالاب‌ها تبدیل شود
سیلاب در نگاه عمومی بیشتر با تخریب منازل، خسارت به زیرساخت‌ها، نابودی زمین‌های کشاورزی و تهدید جان انسان‌ها شناخته می‌شود؛ اما از منظر محیط‌زیست، جریان‌های سیلابی می‌توانند یکی از منابع مهم تامین آب تالاب‌ها باشند.
احمد لاهیجان‌زاده نیز با تاکید بر نقش سیلاب در احیای تالاب‌ها عنوان کرده است که بخش قابل توجهی از آبگیری تالاب‌ها از طریق جریان‌های سیلابی انجام می‌شود.
در شرایط عادی، ممکن است آب رودخانه‌ها و جریان‌های سطحی در مسیر رسیدن به تالاب توسط کشاورزان و سایر مصرف‌کنندگان برداشت شود، اما هنگام وقوع سیلاب، افزایش حجم و شدت جریان می‌تواند امکان انتقال آب بیشتری به پهنه‌های تالابی را فراهم کند.
البته این موضوع به معنای مفید بودن همه سیلاب‌ها نیست؛ چراکه جریان‌های کنترل‌نشده همچنان می‌توانند خسارت‌های سنگینی به مناطق مسکونی و زیرساخت‌ها وارد کنند. آنچه اهمیت دارد، ایجاد سازوکاری است که ضمن حفاظت از جان و اموال مردم، امکان بهره‌گیری محیط‌زیستی از بخشی از جریان‌های طبیعی آب نیز فراهم شود.
حقابه؛ حلقه مفقوده احیای تالاب‌های ایران
با وجود بارندگی‌های اخیر، کارشناسان معتقدند مشکل اصلی تالاب‌های کشور تنها کمبود بارش نیست و در بسیاری از مناطق، نرسیدن حقابه محیط‌زیستی مهم‌ترین عامل تداوم خشکی و تخریب زیست‌بوم‌های آبی به شمار می‌رود.
محسن موسوی، کارشناس آب و محیط‌زیست، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری مهر با اشاره به وضعیت تالاب‌های کشور اظهار کرد: برای بررسی شرایط تالاب‌ها باید هر حوضه آبریز را به‌صورت جداگانه ارزیابی کرد و نمی‌توان درباره همه تالاب‌های کشور یک حکم کلی صادر کرد.
وی با اشاره به تفاوت شرایط تالاب‌هایی مانند هورالعظیم و دریاچه ارومیه با تالاب‌های فلات مرکزی افزود: برخی تالاب‌های واقع در فلات مرکزی از جمله گاوخونی، بختگان و دریاچه نمک قم با وضعیت خشکی و کم‌آبی جدی مواجه هستند.
این کارشناس آب با تاکید بر نقش حقابه محیط‌زیستی در احیای تالاب‌ها گفت: یکی از دلایل اصلی خشک‌شدن تالاب‌های فلات مرکزی، نرسیدن حقابه محیط‌زیستی به آنهاست.
موسوی با اشاره به وضعیت تالاب گاوخونی توضیح داد: این تالاب به بیش از ۱۴۰ میلیون مترمکعب حقابه محیط‌زیستی نیاز دارد، اما افزایش مصارف کشاورزی و شرب در مسیر زاینده‌رود موجب شده بخش قابل توجهی از منابع آبی پیش از رسیدن به تالاب مصرف شود.
وی همچنین درباره هورالعظیم اظهار کرد: این تالاب حدود یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون مترمکعب حقابه دارد، اما تامین این میزان آب با توجه به وجود پنج استان در بالادست و مصارف مختلف کشاورزی و شرب، نیازمند برنامه‌ریزی و هماهنگی گسترده است.
به گفته این کارشناس، احیای تالاب‌ها تنها با تخصیص آب و اقدامات فنی امکان‌پذیر نیست و باید مسائل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جوامع محلی نیز مورد توجه قرار گیرد. ایجاد مشاغل جایگزین، مدیریت مصارف کشاورزی و همکاری استان‌های بالادست از جمله اقداماتی است که می‌تواند در تامین حقابه و بازگشت تالاب‌ها به شرایط طبیعی موثر باشد.
آیا بارندگی‌های اخیر به معنای پایان خشکسالی است؟
در روزهای اخیر برخی اظهارنظرها درباره پرشدن بخش قابل توجهی از مخازن سدها و بهبود وضعیت منابع آبی کشور مطرح شده است؛ با این حال، محسن موسوی، کارشناس آب و محیط‌زیست، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری مهر تاکید می‌کند که نباید بارندگی‌های چند روز اخیر را نشانه پایان خشکسالی یا ورود کشور به دوره ترسالی دانست.
وی با اشاره به آمارهای اعلام‌شده از سوی وزارت نیرو اظهار کرد: بارندگی‌های اخیر حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیون مترمکعب به حجم ذخایر سدهای کشور اضافه کرده است که این میزان کمتر از یک درصد ظرفیت ذخایر سدهاست.
فلات مرکزی؛ جایی که باران کمتر و مصرف آب بیشتر است
یکی از مهم‌ترین چالش‌های منابع آبی ایران، تمرکز جمعیت و فعالیت‌های صنعتی و کشاورزی در مناطقی است که از نظر بارندگی با محدودیت جدی مواجه هستند.
موسوی در این‌باره اظهار کرد: طی نیم‌قرن گذشته بخش قابل توجهی از فعالیت‌های اقتصادی و اشتغال کشور بر پایه کشاورزی شکل گرفته است، در حالی که وابستگی بالای کشاورزی ایران به منابع آب رودخانه‌ها، سدها و چاه‌ها فشار زیادی بر منابع آبی وارد کرده است.
وی با اشاره به شرایط فلات مرکزی افزود: بیش از ۷۰ درصد جمعیت کشور و بخش عمده صنایع در این محدوده مستقر هستند، در حالی که میزان بارندگی در این منطقه بسیار پایین بوده و متوسط بارش آن به حدود یک‌چهارم متوسط جهانی می‌رسد.
به گفته این کارشناس، شهرهایی مانند تهران، اصفهان، مشهد، شیراز، قم، قزوین، کرمان و یزد در این پهنه قرار دارند و تمرکز جمعیت و فعالیت‌های صنعتی در کنار محدودیت منابع آب، فشار مضاعفی بر محیط‌زیست منطقه وارد کرده است.
وی تاکید کرد که هرکدام از حوزه‌های آبریز کشور، از شمال و دریاچه ارومیه و ارس گرفته تا زاگرس، فلات مرکزی و رودخانه‌های جنوب، با مسائل و چالش‌های خاص خود مواجه هستند و مدیریت منابع آب باید بر اساس ویژگی‌های هر حوزه انجام شود.
احیای تالاب‌ها با چند بارش ممکن نیست
آنچه از بارندگی‌های اخیر و وضعیت آبگیری تالاب‌های ایران می‌توان دریافت، این است که طبیعت همچنان ظرفیت بازگشت و تجدید حیات دارد، اما این فرصت تنها در صورت مدیریت صحیح منابع آب به نتیجه پایدار خواهد رسید.
رسیدن آب به تالاب بندعلیخان پس از پنج سال، آبگیری قابل توجه برخی تالاب‌ها و افزایش نسبی ذخایر سدها، اتفاقاتی امیدوارکننده هستند؛ اما در مقابل، وضعیت تالاب هامون و هیرمند، دریاچه ارومیه و برخی تالاب‌های فلات مرکزی نشان می‌دهد که بحران آب همچنان پابرجاست.
از سوی دیگر، نباید خسارات ناشی از سیلاب‌های اخیر و آسیب‌های واردشده به شهرها، روستاها و اراضی کشاورزی را نادیده گرفت. مدیریت منابع آب باید به‌گونه‌ای باشد که هم خطرات ناشی از سیلاب کاهش یابد و هم امکان استفاده از جریان‌های طبیعی برای تغذیه سفره‌های زیرزمینی و احیای تالاب‌ها فراهم شود.
در نهایت، باران‌های پاییزی می‌توانند فرصتی ارزشمند برای بازگشت حیات به تالاب‌های ایران باشند؛ اما این فرصت زمانی به احیای واقعی منجر می‌شود که تامین حقابه‌های محیط‌زیستی از یک برنامه مقطعی به یک سیاست مستمر تبدیل شود، برداشت‌های بی‌رویه از منابع آب کنترل شود و الگوی مصرف در بخش کشاورزی و صنعت مورد بازنگری قرار گیرد.