کرمان رنگین کمانی از عشایر؛ کوچ پاییزه با صدای زنگوله گله‌های دام
خبرگزاری مهر – گروه استانها: همزمان با سرد شدن هوا در ارتفاعات، کوچ پاییزه عشایر استان کرمان به سمت مناطق قشلاقی آغاز شده است؛ کوچی که امسال نیز زیر سایه سنگین خشکسالی و کاهش شدید علوفه مرتعی، به آزمونی دشوار برای معیشت…
خبرگزاری مهر – گروه استانها: همزمان با سرد شدن هوا در ارتفاعات، کوچ پاییزه عشایر استان کرمان به سمت مناطق قشلاقی آغاز شده است؛ کوچی که امسال نیز زیر سایه سنگین خشکسالی و کاهش شدید علوفه مرتعی، به آزمونی دشوار برای معیشت کوچ‌نشینان تبدیل شده است. بر اساس تقویم کوچ، حرکت عشایر از ییلاق به قشلاق معمولاً از پایان مهرماه آغاز می‌شود و در آبان‌ماه ۱۴۰۵ نیز این جابه‌جایی فصلی در مسیرهای ایلی استان در جریان است.
کرمان از دیرباز یکی از پهنه‌های اصلی زیست عشایری کشور بوده و ساختار ایلی آن از تنوع کم‌نظیری برخوردار است. بر پایه مطالعات انجام‌شده، در این استان و بخشی از هرمزگان، مجموعاً ۲۷ ایل و ۴۱ طایفه مستقل کوچ می‌کنند و شمار خانوارهای عشایری بالغ بر ۲۹ هزار و ۶۷۳ خانوار برآورد شده است؛ رقمی که کرمان را به لحاظ تعداد ایلات و طوایف در مرتبه نخست کشور قرار می‌دهد. در تازه‌ترین آمار ارائه‌شده از سوی مدیرکل امور عشایری شمال استان، جامعه عشایری شمال کرمان ۳۵ هزار خانوار با جمعیتی بالغ بر ۱۵۰ هزار نفر اعلام شده که معادل حدود ۳.۵ درصد جمعیت استان است و در ۵۶ درصد از مساحت کرمان حضور دارند.
نگاهی به عشایر بزرگترین استان کشور
ترکیب ایلی استان، آمیزه‌ای از اقوام فارسی، بلوچ، ترک، کرد، لر و عرب است. در میان ایلات، نام‌هایی چون افشار، بچاقچی، جبال‌بارزی، مهنی، سلیمانی، آئینه‌ای، کچمی، لری، بلوچ، پشت‌کوهی، رائینی، لک بختیاری و کوهشاهی به چشم می‌خورد. در سطح تیره‌ها نیز تیره‌های آل‌سعیدی، خراسانی، بارچی، کوه‌پنجی، معصومی، طاهری، فتحی و نارویی از مهم‌ترین واحدهای اجتماعی عشایری کرمان معرفی شده‌اند.
قلمرو زیستی عشایر کرمان گسترده و متاثر از تغییرات فصلی است. مراتع ییلاقی عمدتاً در ارتفاعات مرکزی و شمالی استان شامل کوه پنج، چهل تن، هزار، لاله‌زار، بحر آسمان و پیرامون شهرستان‌های بافت، سیرجان، بردسیر و ساردوئیه واقع شده‌اند. در مقابل، مناطق قشلاقی به دشت‌های پست جنوبی استان شامل جیرفت، کهنوج و بخش‌های جنوبی بافت و همچنین بخش‌هایی از استان هرمزگان شامل حاجی‌آباد و رودان محدود می‌شود. ایل محمدی سلیمانی، یکی از بزرگترین ایلات استان، ییلاق خود را در مناطق سرگر، گرزونیه و بند ارزانی و قشلاق را درکرجاز، چاشور، گدار تنگاری، کوه سفید و چلیتون در محدوده شهرستان جیرفت برپا می‌کند.
مسیر کوچ عشایر کرمان از نوع «کوچ بلند» است؛ به این معنا که فاصله ییلاق و قشلاق زیاد و اختلاف ارتفاع میان این دو منطقه قابل‌توجه است. در جریان کوچ پاییزه امسال، گزارش‌ها حاکی از آن است که با سرد شدن هوا در مناطق ییلاقی، ۸۰۰ خانوار عشایری از استان کرمان برای گذراندن فصل قشلاق به استان هرمزگان کوچ کرده‌اند و در شهرستان حاجی‌آباد مستقر شده‌اند. همچنین در مسیرهای داخلی استان، کوچ پاییزی عشایر جبالبارز شمالینیز آغاز شده و تصاویری از استقامت زنان عشایر در هدایت گله‌ها در ارتفاعات سنگی و دشت‌های تشنه این منطقه ثبت شده است.
ضرب آهنگ اقتصاد عشایری کرمان با امید می‌تپد
اقتصاد عشایری کرمان بر سه ستون دامداری، صنایع دستی و دانش بومی استوار است. عشایر استان با در اختیار داشتن حدود سه میلیون راس دام، سهم عمده‌ای در تامین محصولات دامی استان ایفا می‌کنند. بر پایه اعلام مدیرکل امور عشایری شمال استان، حدود ۳۵ درصد صنایع دستی و ۲۵ درصد گوشت قرمز استان توسط جامعه عشایری تولید می‌شود. در حوزه صنایع دستی، تولید قالی، گلیم، سفره، حصیر و سایر دست‌بافته‌ها توسط زنان عشایر جایگاه ممتازی دارد و نقش اقتصادی زنان تا بدانجاست که ۵۰ درصد اقتصاد جامعه عشایری توسط آنان تامین می‌شود.
پای خشکسالی بر گلوی ایل‌ها
با این حال، کوچ پاییزه امسال در شرایطی انجام می‌شود که خشکسالی، به اذعان مقام‌های مسئول، بزرگترین مانع تولید در جامعه عشایری کرمان توصیف شده است. بر اساس گزارش‌ها، نزدیک به ۸۰ درصد مراتع استان به دلیل خشکسالی و خشک شدن رودخانه‌ها و چشمه‌ها از بین رفته و علوفه مرتعی با کاهش ۷۰ درصدی مواجه شده است.
این وضعیت، دسترسی عشایر به علوفه طبیعی را در مسیر کوچ و در مناطق قشلاقی محدود کرده و آنان را ناچار به اتخاذ راهبردهای سازگاری چون تغییر مسیر یا توقف در میان‌بندها کرده است. در همین چارچوب، اداره کل امور عشایر استان خواستار افزایش اعتبارات خشکسالی در سال ۱۴۰۵ شده تا بتواند بخشی از دغدغه‌های عشایر را در زمینه تامین آب، نهاده دامی و حفظ معیشت آنان مرتفع سازد. توزیع نهاده دامی، آبرسانی سیار با تانکر، توزیع پنل‌های خورشیدی قابل حمل و تامین سوخت از جمله اقدامات جبرانی انجام‌شده در این حوزه است.
در مجموع، کوچ پاییزه عشایر کرمان تنها یک جابه‌جایی فصلی از ییلاق به قشلاق نیست؛ بلکه نمایشی از تاب‌آوری یک نظام تولیدی کهن است که با وجود فشارهای اقلیمی فزاینده، همچنان نقش خود را در امنیت غذایی، تولید صنایع دستی و پاسداری از پهنه‌های گسترده سرزمینی ایفا می‌کند. اما تداوم این نقش، به مدیریت همزمان خشکسالی، تامین پایدار آب و نهاده، و حمایت نهادی از خانوارهای کوچ‌رو وابسته است؛ خانوارهایی که هر سیاه‌چادرشان، به تعبیر مسئولان، یک واحد تولیدی و یک خاستگاه فرهنگی در دل مراتع استان است.
کرمان گنجینه انسان شناسی در حوزه عشایر است
محسن شمس الدینی، انسان شناس کرمانی در گفتگو با خبرنگار مهر می‌گوید: در استان کرمان بزرگترین استان کشور شناخته می‌شود، جامعه عشایری نه یک حاشیه تاریخی، بلکه یکی از ستون‌های پنهان اما تعیین‌کننده ساختار اجتماعی، اقتصادی و سرزمینی است.
وی افزود: ارزیابی کارشناسی بر پایه داده‌های رسمی منتشرشده در سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که این جامعه با وجود سهم ۳/۵ درصدی از جمعیت استان، کارکردهایی را ایفا می‌کند که فراتر از هر سنجه جمعیتی معمول است. حدود ۳۵ هزار خانوار عشایری با جمعیتی بالغ بر ۱۵۰ تا ۱۵۶ هزار نفر، قلمرو فعالیت خود را در ۵۶ درصد از مساحت استان کرمان گسترده‌اند. این توزیع جغرافیایی به تنهایی یک واقعیت بنیادین را آشکار می‌کند؛ عشایر تنها یک گروه شغلی نیستند، بلکه الگویی از زیستِ پایدار در سرزمینی هستند که بدون حضور آنان، بسیاری از پهنه‌های استان به فضایی بدون سکنه و بدون پایش تبدیل می‌شد.
اقتصاد عشایری زیرساخت امنیت غذایی
وی گفت: نخستین لایه اهمیت عشایر کرمان، نقشی است که در زنجیره تامین غذا ایفا می‌کنند. بر اساس اعلام مدیرکل امور عشایری شمال استان، حدود ۲۵ درصد تولید گوشت و ۳۵ درصد صنایع دستی استان کرمان توسط جامعه عشایری تامین می‌شود. عشایر شمال استان کرمان حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار راس دام سبک را پرورش می‌دهند و در جنوب استان نیز سهم قابل‌توجهی از تولید گوشت را بر عهده دارند.
از منظر جامعه‌شناسی اقتصادی، این شیوه تولید ویژگی متمایزی دارد؛ سازمان تولید عشایری مبتنی بر پیوند مستقیم با منابع مرتعیِ تجدیدشونده است، بی‌آنکه به زیرساخت‌های انرژی‌بر و سرمایه‌بر سنگین وابسته باشد. در شرایطی که استان کرمان با محدودیت شدید منابع آبی و خشکسالی مزمن روبه‌روست، این الگوی تولید کم‌آب‌بر و متکی به دانش بومی، کارکردی حیاتی در تاب‌آوری نظام غذایی منطقه دارد.
این کارشناس ارشد انسان شناسی گفت: درون این اقتصاد، نقش زنان شاخصه‌ای است که کمتر مورد توجه قرار گرفته است. داده‌های رسمی نشان می‌دهد که حداقل ۵۰ درصد اقتصاد جامعه عشایری توسط زنان تامین می‌شود. این رقم تنها یک آمار اقتصادی نیست؛ بازتاب یک ساختار اجتماعی است که در آن زن عشایری همزمان تولیدکننده لبنیات و دست‌بافته‌ها، مدیر خانوار و انتقال‌دهنده دانش بومی نسل‌به‌نسل است. از منظر اجتماعی، این الگو سطح بالایی از مشارکت اقتصادی زنان را نشان می‌دهد و در تحلیل توانمندسازی جوامع محلی، الگویی قابل مطالعه و تقویت است.
مرزداران بی مرز در عرصه گسترده کرمان
دومین دلیل اهمیت عشایر کرمان، به نسبت آنان با سرزمین مربوط می‌شود. تعبیر رسمی «مرزداران بی‌مرز» که برای عشایر به کار برده شده، توصیفی شاعرانه نیست؛ بیان یک واقعیت ساختاری است.
حضور ۳۵ هزار خانوار در ۵۶ درصد از مساحت استان به معنای آن است که بخش عمده‌ای از پهنه جغرافیایی کرمان که فاقد سکونتگاه‌های شهری و روستایی متمرکز است، به واسطه کوچ و زیست عشایری، پایش و آباد نگه داشته می‌شود.
تعبیر رسمی دیگری که هر سیاه‌چادر را «یک پاسگاه انتظامی، یک خاستگاه فرهنگی و یک کارگاه کوچک تولیدی» می‌داند، سه کارکرد متمایز را در یک واحد اجتماعی کوچک تجمیع کرده است؛ کارکرد امنیتیِ حضور و پایش، کارکرد فرهنگیِ حفظ هویت، و کارکرد اقتصادیِ تولید. از منظر اجتماعی، این تجمیع کارکردی، عشایر را به الگویی از «سکونتگاه مولد و مرزشناس» تبدیل می‌کند که در مناطق مرزی و کم‌برخوردار، جایگزینی کارآمد برای زیرساخت‌های پرهزینه دولتی است.
وی گفت: با این حال، تصویر کامل بدون پرداختن به مشکلات موجود ناقص است. ساختار سه‌لایه عشایری کرمان در سال ۱۴۰۵ زیر فشارهای متراکمی قرار دارد که می‌تواند کارکردهای حیاتی آن را تضعیف کند.
شمس الدینی بیان کرد: نزدیک به ۸۰ درصد مراتع مورد استفاده عشایر استان به دلیل خشکسالی و خشک شدن رودخانه‌ها و چشمه‌ها از بین رفته و این امر درآمد خانوارهای عشایری را به شدت تحت تاثیر قرار داده است. وابستگی معیشت عشایر به دام و مرتع، در شرایطی که مراتع با کاهش شدید پوشش گیاهی روبه‌رو هستند، کوچ فصلی را نیز دشوارتر کرده است. اعتبارات خشکسالی سال گذشته به طور کامل جذب شده، اما به اذعان مقام‌های مسئول، «پاسخگوی نیازهای عشایر نیست» و خواستار افزایش اعتبارات در سال جدید شده‌اند.
وی گفت: در حوزه آموزش، هرچند برای ۷۰ درصد دانش‌آموزان عشایری استان آموزش مجازی فراهم شده، همچنان بخشی از دانش‌آموزان به دلیل محدودیت‌های زیرساختی از آموزش غیرحضوری محروم‌اند و فرآیند یادگیری آنان با روش‌های سنتی ادامه دارد.
کرمان دومین جمعیت عشایری کشور را در خود جای داده است
مدیر کل امور عشایری استان کرمان در گفتگو با مهر بیان کرد: استان کرمان با۳۰ هزار خانوار عشایری و ۱۵۰ هزار نفر جمعیت، دومین استان عشایر نشین کشور بعد از استان فارس به شمار می‌رود.
رضانیکزادی ادامه داد: عشایر در این فصل از شهرستانی بردسیر، ارزوئیه و بافت به جنوب کرمان و هرمزگان کوچ می‌کنند و عمدتا کوچ درون محیطی دارند.
وی گفت: کوچ تابع بارندگی در سال است و اگر بارندگی در شهرستانها و استانها همجوار وجود داشته باشد کوچ بهتری خواهیم داشت.
وی گفت: ۱۴ درصد جمعیت عشایری کشور در استان کرمان حضور دارند.
نیکزادی تاکید کرد: الزاما افراد و عشایر دام را بیمه کنند و ما باید بر اساس همین آمار برای تامین نهاده‌ها اقدام می‌کنیم.
وی گفت: کوچ عشایر کرمان از مناطق سردسیر استان کرمان به جنوب کرمان و شمال هرمزگان تا پایان این ماه ادامه خواهد داشت.
اهمیت وجود عشایر در بزرگترین استان کشور را نمی‌توان در یک شاخص خلاصه کرد. آنان همزمان تامین‌کننده ۲۵ درصد گوشت و ۳۵ درصد صنایع دستی استان هستند، حاملان اصلی تنوع فرهنگی اقوام کرمان‌اند و به واسطه حضور در بیش از نیمی از پهنه استان، کارکردی سرزمینی و امنیتی ایفا می‌کنند که هیچ نهاد دیگری به تنهایی قادر به جایگزینی آن نیست.
اما این ساختار در سال ۱۴۰۵ زیر فشار خشکسالی، کمبود آب شرب، ضعف زیرساخت‌های ارتباطی و آموزشی و نوسان تامین نهاده قرار دارد. کارشناسان، خشکسالی را اصلی‌ترین مانع تولید در این بخش می‌دانند و بر این باورند که تداوم کارکرد عشایر به عنوان «مرزداران بی‌مرز» و تولیدکنندگان استراتژیک، به مدیریت همزمان این بحران‌ها وابسته است.
هر سیاستی که بخواهد بزرگترین استان کشور را به توسعه متوازن برساند، ناگزیر است عشایر را نه به عنوان موضوعی حاشیه‌ای در سیاست‌های اجتماعی، بلکه به عنوان یکی از ارکان اصلی پایداری سرزمینی، امنیت غذایی و تنوع فرهنگی در نظر بگیرد؛ ارکانی که تضعیف آنان، تضعیف کل ساختار توسعه استان خواهد بود.