یادبود یوسف مجیدزاده، کاشف گنجینه جیرفت، در شب‌های مستند موزه سینما/ «نام او در هزاره‌های آینده باقی خواهد ماند
منتشرشده: · فرهنگ و هنر · کرمان
به نقل از روابط عمومی موزه سینمای ایران، پنجاه‌وهفتمین نشست «شب‌های مستند» شامگاه دوشنبه ۱۸ آبان‌ماه، با نمایش مستند «خانه‌ام روی تپه‌هاست» ساخته شهرام درخشان برگزار شد.
به نقل از روابط عمومی موزه سینمای ایران، پنجاه‌وهفتمین نشست «شب‌های مستند» شامگاه دوشنبه ۱۸ آبان‌ماه، با نمایش مستند «خانه‌ام روی تپه‌هاست» ساخته شهرام درخشان برگزار شد. این مستند روایتی از تلاش‌های یوسف مجیدزاده، باستان‌شناس، برای کشف و معرفی گنجینه جیرفت است. این برنامه با همکاری انجمن تهیه‌کنندگان سینمای مستند در سالن فردوس موزه سینمای ایران برگزار شد و فخرالدین سیدی، فیلم‌ساز، اجرای نشست را بر عهده داشت.
در ابتدای نشست، فخرالدین سیدی پس از خیرمقدم به حاضران، درباره مستند «خانه‌ام روی تپه‌هاست» گفت: آنچه امشب تماشا کردیم، بخشی از مجموعه ۱۱ قسمتی «گنج‌های پنهان» است که ارد عطارپور تهیه‌کنندگی آن را بر عهده دارد. او به دلیل مشغله کاری و حضور در خارج از تهران، امشب در جمع ما نیست. این مجموعه به میراث فرهنگی، تمدن‌های کهن ایران و بخش‌هایی از تاریخ تمدن این سرزمین می‌پردازد. موضوع این قسمت نیز تمدنی است که کشف آن اهمیت ویژه‌ای در شناخت تاریخ ایران و تمدن‌های باستانی داشته است.
سپس سیدی از شهرام درخشان، کارگردان مستند، دعوت کرد تا درباره شکل‌گیری اثر و شخصیت یوسف مجیدزاده سخن بگوید.
درخشان: مجیدزاده از سرآمدان باستان‌شناسی ایران و جهان بود
شهرام درخشان، یوسف مجیدزاده، باستان‌شناس فقید، را چهره‌ای برجسته در عرصه باستان‌شناسی ایران و جهان توصیف کرد و گفت: مرگ، قانون طبیعت و سرنوشت همه انسان‌هاست؛ اما بعضی افراد، در هر سنی که از میان ما می‌روند، همچنان باعث بهت و ناباوری می‌شوند. مجیدزاده یکی از همین شخصیت‌ها بود. من هنوز هم درگذشت او را باور نمی‌کنم.
او با اشاره به ویژگی‌های شخصیتی و علمی مجیدزاده افزود: مجیدزاده انسان بسیار رنجیده‌ای بود. زمانی که جوان‌ترین استاد دانشگاه تهران بود، اتفاقی کم‌سابقه رخ داد؛ اینکه فردی در سن سی‌وچندسالگی به مقام استادی دانشگاه برسد. او در طول سال‌های فعالیت خود، به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین باستان‌شناسان ایران شناخته می‌شد. این صرفاً نظر من نیست و بسیاری از باستان‌شناسان نیز او را از سرآمدان این حوزه می‌دانستند. مجیدزاده باستان‌شناسی در تراز جهانی بود و از منظر دانش تاریخ تمدن‌ها و باستان‌شناسی، در عرصه بین‌المللی شناخته شده بود.
پژوهش‌های مجیدزاده درباره تمدن گمشده جیرفت و مقابله با قاچاق آثار باستانی
درخشان در ادامه با اشاره به پژوهش‌های مجیدزاده درباره تمدن جیرفت گفت: مجیدزاده پس از مشاهده آثار باستانی منطقه جیرفت که به شکلی حیرت‌انگیز به فروش می‌رسیدند، نسبت به این موضوع حساس شد. این آثار نمونه‌هایی کم‌نظیر بودند که پیش از آن در بازارهای حراج آثار باستانی دیده نشده بودند. او در تمام سال‌هایی که از فعالیت حرفه‌ای دور مانده بود، مطالعه و پژوهش را کنار نگذاشته بود. فرضیه‌ای داشت مبنی بر اینکه در جنوب شرقی ایران، تمدنی گمشده وجود دارد که حلقه‌ای مفقوده در تاریخ تمدن بشری است. مطالعات و شواهد موجود او را به این نتیجه رسانده بود که اشیای عرضه‌شده در بازارهای خارجی به همان تمدنی تعلق دارند که سال‌ها درباره آن پژوهش کرده بود.
این فیلم‌ساز ادامه داد: مجیدزاده این موضوع را با هیجان فراوان به اطلاع مسئولان مربوط در ایران رساند. در ابتدا، مانند بسیاری از موارد دیگر، موضوع چندان جدی گرفته نشد؛ اما پس از رسانه‌ای شدن ماجرا و افزایش توجه عمومی، مسئولان ناچار شدند به آن رسیدگی کنند.
درخشان با اشاره به نقش مجیدزاده در پیگیری وضعیت آثار باستانی جیرفت اظهار کرد: به باور من، مجیدزاده نقش مهمی در جلوگیری از غارت و قاچاق آثار باستانی این منطقه داشت. البته تخصص اصلی او پیش از تاریخ نبود و خودش نیز به این موضوع اشاره می‌کرد. او معتقد بود که در دوره اسلامی می‌تواند فعالیت تخصصی داشته باشد. با این حال، به نظر من هیچ‌کس شایسته‌تر از یوسف مجیدزاده نبود که مسئولیت مطالعه و کاوش در این منطقه را بر عهده بگیرد؛ به‌ویژه آنکه سال‌ها در این زمینه مطالعه کرده و پژوهش‌های ارزشمندی انجام داده بود. در واقع، سپردن کاوش‌ها به مجیدزاده تصمیمی طبیعی و شایسته بود.
تابلوی نام مجیدزاده در جیرفت پایین آورده شد
این کارگردان در ادامه درباره نام‌گذاری میدانی در جیرفت به نام یوسف مجیدزاده گفت: در نسخه دیگری از مستند، سکانسی در پایان فیلم وجود داشت که به نام‌گذاری یکی از میدان‌های جیرفت به نام مجیدزاده اختصاص داشت. به اصرار برخی از اهالی فرهنگ کرمان و با پیگیری‌های آنان، شهرداری را متقاعد کردند میدانی را به نام یوسف مجیدزاده نام‌گذاری کند. این میدان کوچک در نزدیکی همان محوطه‌ای قرار داشت که در فیلم دیدید و محل فعالیت و اقامت گروه کاوش بود.
درخشان افزود: تابلوی نام این میدان نصب شد و مراسم رونمایی از آن نیز برگزار شد؛ اما مدت زیادی نگذشت که برخی از شخصیت‌های شهر با اعمال فشار، زمینه پایین آوردن تابلو را فراهم کردند. استدلال آن‌ها این بود که چرا باید میدانی به نام مجیدزاده نام‌گذاری شود و مگر شخصیت‌های دیگری در شهر وجود ندارند که بتوان میدان‌ها را به نام آن‌ها نام‌گذاری کرد؟ متاسفانه تابلوی نام مجیدزاده را پایین آوردند؛ اتفاقی که در کنار تمام رنج‌هایی قرار می‌گیرد که او در سال‌های فعالیت حرفه‌ای خود متحمل شد.
درخشان در پایان سخنانش، با یادآوری عشق مجیدزاده به ایران و خاک این سرزمین اظهار کرد: او در تمام این سال‌ها رنجید. در حدود ۲۴ یا ۲۵ سالی که او را می‌شناختم، همواره شاهد رنجش‌هایش بودم. با این حال، انرژی مثال‌زدنی و نیرویی معنوی داشت؛ نیرویی که به باور من، حتی فراتر از توان معمول انسانی بود. او نسبت به وطن، حرفه و ذره‌ذره خاک ایران احساس مسئولیت می‌کرد. حیف که در طول این چند دهه، آن‌گونه که شایسته بود، قدرش دانسته نشد. او سرانجام در کنار خانواده‌اش و در شهر نیس فرانسه، محل زندگی‌اش، از میان ما رفت. با این همه، معتقدم نام مجیدزاده در جیرفت باقی خواهد ماند و در هزاره‌های آینده نیز از او نام برده خواهد شد. آن مقام مسئولی که با افتخار تابلوی نام او را پایین آورد، احتمالاً نامی از خود در تاریخ به‌جا نخواهد گذاشت.
میری: دستاوردهای مجیدزاده در شناخت تاریخ ایران اهمیت فراوانی داشت
پس از او، محمدرضا میری، باستان‌شناس، پشت تریبون قرار گرفت و درباره شیوه‌های فرهنگ‌سازی مجیدزاده برای جلوگیری از غارت آثار باستانی ایران سخن گفت: او با حمایت دولت به منطقه جیرفت بازگشت و پس از انجام یک مرحله کاوش، تصمیم گرفت به مدت سه سال به سراغ قبرستان‌ها نرود؛ چراکه آثار به‌دست‌آمده از گورستان‌ها اهمیت زیادی داشتند. به‌تدریج و به‌صورت غیررسمی، چند نفر را شناسایی کردم و کار را از همان‌جا آغاز کردیم. برخی از مسئولان نیز در این زمینه اظهارنظرهایی داشتند و حتی گفته می‌شد که خداوند این شرایط را فراهم کرده است. مردم هم به‌تدریج به اهمیت موضوع پی بردند.
میری ادامه داد: در آن زمان، برخی از مردم چنین تصوری داشتند که اگر قرار است دولت به غارت آثار باستانی بپردازد، چرا خودمان این کار را نکنیم؟ بنابراین، لازم بود برای جلوگیری از چنین اتفاقی، فرهنگ‌سازی شود و آگاهی عمومی نسبت به اهمیت میراث تاریخی افزایش پیدا کند. نکته جالب این بود که افراد حاضر در این مجموعه، عمدتاً جوان بودند. به‌تدریج، مردم متوجه شدند که قرار نیست اتفاقی از جنس گذشته تکرار شود و شرایط به شکل دیگری پیش خواهد رفت. در مجموع، حدود ۲۵۰ نیروی بومی در این فعالیت‌ها مشارکت داشتند؛ تعداد نیروها در روزهای نخست حدود ۵۰ نفر بود و در اوج فعالیت‌ها به ۲۵۰ نفر رسید. این روند طی دوره‌ای دوماهه انجام شد.
او در ارزیابی دستاوردهای مجیدزاده گفت: حاصل تلاش‌های او دستاوردهای ارزشمندی بود که دست‌کم از منظر هویتی و در حوزه میراث فرهنگی، کشور ما را چندین گام به جلو برد. مجیدزاده در محوطه‌های باستانی مختلفی فعالیت کرد؛ از جمله تپه ازبکی در مرکز ایران و محوطه‌های باستانی شرق کشور. در هر یک از این مناطق، پژوهش‌های مهمی انجام داد؛ هرچند متاسفانه در هیچ‌یک از این پروژه‌ها فرصت نیافت کار را آن‌گونه که شایسته بود به پایان برساند. با این حال، همان میزان فعالیت و پژوهشی که انجام داد، در شناخت تاریخ ایران اهمیت فراوانی داشت. آثار و شواهد به‌دست‌آمده از این محوطه‌ها، دوره‌های بسیار کهن تا دوره‌های تاریخی و حتی اسلامی را در بر می‌گیرند. برای مثال، اگر بخواهیم درباره زندگی امروزمان صحبت کنیم، درمی‌یابیم بسیاری از ابزارها و وسایلی که اکنون از آن‌ها استفاده می‌کنیم، ریشه در چند هزار سال پیش دارند.
میری در بخش پایانی سخنانش، با اشاره به پیوند زندگی امروز با میراث تمدن‌های کهن ایران، شهرنشینی معاصر را برآمده از تجربه تاریخی تمدن‌های اولیه دانست و گفت: ما از دوره‌های بسیار دور تاریخی، به‌ویژه از دوران شکل‌گیری شهرنشینی و تمدن‌های اولیه، میراث‌های فراوانی به ارث برده‌ایم. در این میان، پیدایش خط و فنون فلزکاری اهمیت ویژه‌ای دارد. این دستاوردها، به‌خصوص در دوره‌های مرتبط با عصر مفرغ، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری و تحول جوامع انسانی ایفا کردند.
او افزود: اگر زندگی امروز خود را از منظر تاریخی بررسی کنیم، درمی‌یابیم بسیاری از ابزارها و وسایلی که همچنان در زندگی روزمره به کار می‌بریم، پیشینه‌ای چند هزارساله دارند. برای نمونه، برخی اشیای کشف‌شده در شهر سوخته، مانند شانه، از نظر شکل و کارکرد تفاوت چندانی با نمونه‌هایی ندارند که مادران ما در گذشته استفاده می‌کردند. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که بخش مهمی از ابزارها و شیوه‌های زندگی روزمره ما، ریشه در همان تمدن‌های باستانی دارند.
۲۴۲۲۴۳