چالش‌های تنظیم‌گری و نظارت بر پلتفرم‌های آنلاین طلا - حکمرانی هوشمند
منتشرشده: · به‌روزرسانی: · اقتصاد
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، علیپور در ابتدای یادداشت خود با اشاره به بیتی از مولانا می‌نویسد: «ترازو گر نداری، پس تو را زو ره زند هر کس / یکی قلبی بیاراید، تو پنداری که زر دارد».
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، علیپور در ابتدای یادداشت خود با اشاره به بیتی از مولانا می‌نویسد: «ترازو گر نداری، پس تو را زو ره زند هر کس / یکی قلبی بیاراید، تو پنداری که زر دارد». وی معتقد است این سخن، با وجود آنکه قرن‌ها پیش از شکل‌گیری بازارهای دیجیتال سروده شده، همچنان در مناسبات اقتصادی امروز کاربرد دارد.
به باور این پژوهشگر، با انتقال خرید و فروش طلا از حجره‌های زرگری به بستر پلتفرم‌های آنلاین، تشخیص طلای واقعی از کالای تقلبی دیگر صرفاً به استفاده از ترازو محدود نیست. خریدار طلای آنلاین، پیش از هر چیز باید از وجود واقعی طلای خریداری‌شده، صحت اطلاعات ارائه‌شده از سوی پلتفرم و توانایی آن در انجام تعهدات اطمینان پیدا کند.
وی در همین زمینه، نهاد تنظیم‌گر را مسئول سنجش اعتبار و نظارت بر این بازار می‌داند و معتقد است اکنون که یک نهاد عیار نظارت بر معاملات را بررسی می‌کند و نهادی دیگر مجوز فعالیت پلتفرم‌ها را صادر می‌کند، باید مشخص شود مسئولیت نهایی اعتبارسنجی و صدور مجوز این سکوها بر عهده کدام دستگاه است.
تعدد حوزه‌های تنظیم‌گری در بازار طلای آنلاین
علیپور با اشاره به تغییر جایگاه طلا در اقتصاد و تبدیل شدن آن به ابزاری برای حفظ ارزش دارایی و سرمایه‌گذاری، توضیح می‌دهد که گسترش معاملات آنلاین این فلز گران‌بها، مسائل و چالش‌های تازه‌ای را نیز به وجود آورده است.
وی نگهداری دارایی‌ها و نظارت بر پرداخت‌ها را از جمله موضوعاتی می‌داند که فعالیت پلتفرم‌های طلا را در مرز چند حوزه تنظیم‌گری قرار داده است. به اعتقاد وی، هر یک از این حوزه‌ها متولیان و الزامات خاص خود را دارند و به همین دلیل، حضور دستگاه‌های مختلف در فرایند تنظیم‌گری این بازار تا حدودی اجتناب‌ناپذیر است.
این پژوهشگر با اشاره به اینکه حتی موضوع دریافت مجوز از سازمان بورس برای پلتفرم‌های طلا نیز مطرح شده بود، تاکید می‌کند آنچه در این میان اهمیت دارد، تعیین دقیق مسئولیت هر نهاد و ایجاد هماهنگی میان ابزارهای نظارتی دستگاه‌های مختلف است.
دستورالعمل دولت برای مقابله با خالی‌فروشی
علیپور تصویب «دستورالعمل اجرایی خرید و فروش طلا و نقره به‌صورت برخط» از سوی هیئت وزیران را تلاشی برای قرار دادن این بازار نوظهور در چارچوب قواعد رسمی ارزیابی می‌کند.
به گفته وی، یکی از مسائل محوری این دستورالعمل، مقابله با پدیده «خالی‌فروشی» پلتفرم‌هاست؛ به این معنا که یک سکو بیش از میزان طلای موجود در خزانه خود اقدام به فروش کند. بر اساس این مقررات، فروش طلا باید متکی بر موجودی تاییدشده در خزانه باشد و سامانه ناظر نیز باید امکان تطبیق میزان تعهدات پلتفرم‌ها با ذخایر فیزیکی آنها را فراهم کند.
وی تجربه رخ‌داده برای پلتفرم‌های زرپاد و میلی را نیز موید اهمیت وجود چنین دستورالعملی می‌داند.
این پژوهشگر در ادامه به ساختار اولیه دستورالعمل اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد که در نسخه نخست، اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی مسئولیت صدور، تمدید و ابطال مجوز فعالیت سکوها را بر عهده داشت، اما انجام این فرایند به تایید بانک مرکزی نیز نیازمند بود.
بر اساس توضیحات علیپور، بانک مرکزی علاوه بر این، ماموریت طراحی و ایجاد سامانه ناظر را بر عهده داشت و نگهداری و تایید میزان طلای فیزیکی نیز به خزانه‌های مورد تایید سپرده شده بود.
وی می‌افزاید اصلاحات مهرماه ۱۴۰۵ تغییراتی در این ساختار ایجاد کرد. با حذف الزام دریافت تایید بانک مرکزی برای صدور مجوز پلتفرم‌ها، نقش مستقیم این بانک در فرایند مجوزدهی کاهش یافت. همچنین اختیار تایید اشخاص حقوقی ارائه‌دهنده خدمات خزانه‌داری، علاوه بر بانک مرکزی، برای وزارت امور اقتصادی و دارایی نیز در نظر گرفته شد.
اختلاف اتحادیه‌ها بر سر مرجع صدور مجوز
علیپور یکی از موضوعات بحث‌برانگیز در فرایند تنظیم‌گری بازار طلای آنلاین را ادعای اتحادیه طلا درباره برخورداری از صلاحیت صدور مجوز فعالیت پلتفرم‌ها عنوان می‌کند.
به گفته وی، پشتوانه این ادعا مصوبه هیئت عالی نظارت بر نظام صنفی اعلام شده بود، اما این موضع در مدت کوتاهی اصلاح شد و مطابق دستور هیئت وزیران، اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی به‌عنوان مرجع صدور مجوز مورد تایید قرار گرفت.
این پژوهشگر معتقد است هر دو اتحادیه برای توجیه منافع و جایگاه خود به مفاهیم تنظیم‌گری استناد کرده‌اند. اتحادیه طلا بر تخصص خود در تعیین کیفیت طلای فیزیکی تحویلی به مشتری تکیه دارد و از این منظر خود را واجد صلاحیت می‌داند. در مقابل، اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی نیز با استناد به مبانی حقوقی، خود را مرجع صدور مجوز فعالیت این پلتفرم‌ها معرفی می‌کند.
وی در تحلیل انگیزه‌های پشت این اختلاف می‌نویسد که افزایش تمایل مردم به معامله طلای آب‌شده، کاهش تولید مصنوعات طلا و نگرانی فعالان صنفی این حوزه را به دنبال داشته است؛ نگرانی‌ای که از نگاه وی، در قالب تاکید بر تخصص و صلاحیت فنی بیان می‌شود.
از سوی دیگر، علیپور معتقد است نگرانی از کاهش اقبال به پلتفرم‌های آنلاین نیز اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی را به سمت طرح موضوعاتی مانند انحصار و نظارت برای سامان‌دهی منافع خود سوق داده است.
وی در جمع‌بندی این بخش می‌گوید پس از مدتی بلاتکلیفی و توقف صدور مجوزها، اکنون تقسیم مسئولیت‌ها در این حوزه روشن‌تر شده است؛ به‌گونه‌ای که بانک مرکزی از طریق سامانه ناظر بر میزان طلای موجود در پلتفرم‌ها نظارت می‌کند و اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی نیز تنها مرجع صدور یا ابطال مجوز فعالیت پلتفرم‌های آنلاین طلا به شمار می‌رود.
چالش‌های احتمالی پلتفرم‌ها
علیپور با اشاره به تصویب و اصلاح مقررات فعالیت پلتفرم‌های طلا، معتقد است این بازار وارد مرحله تازه‌ای از حیات تنظیم‌گری خود شده، اما مسیر اجرای مقررات همچنان با مخاطرات و چالش‌هایی همراه است.
به باور وی، در مرحله اجرای مقررات ممکن است خطرات جدیدی بروز کند که استمرار فعالیت سکوها، حقوق مشتریان و کارآمدی نهادهای ناظر را تحت تاثیر قرار دهد. وی در این زمینه سه چالش اصلی را مورد توجه قرار می‌دهد.
۱. ریسک نقدشوندگی و ناتوانی در ایفای تعهدات هنگام شوک‌های بازار
این پژوهشگر نخستین چالش را افزایش ریسک نقدشوندگی و احتمال ناتوانی پلتفرم‌ها در انجام تعهدات خود هنگام بروز شوک‌های بازار می‌داند.
به اعتقاد علیپور، یکی از مهم‌ترین آزمون‌های پیش‌روی پلتفرم‌های طلا، نحوه عملکرد آنها در دوره‌های نوسان شدید قیمت و افزایش هم‌زمان تقاضا برای فروش، برداشت وجه یا تحویل فیزیکی طلاست.
وی توضیح می‌دهد که حتی اگر طلای فروخته‌شده از سوی یک پلتفرم به‌طور کامل دارای پشتوانه فیزیکی باشد، وجود ذخایر به‌تنهایی به معنای توانایی تسویه فوری تعهدات ریالی یا تحویل هم‌زمان طلا به تعداد زیادی از مشتریان نیست.
از نگاه وی، محدودیت ظرفیت خزانه‌ها، اختلال در شبکه پرداخت و فاصله زمانی فرایند تسویه می‌توانند ریسک‌های نقدشوندگی و عملیاتی ایجاد کنند. علیپور با اشاره به گزارش‌هایی درباره تاخیر در تسویه وجوه برخی پلتفرم‌ها، تاکید می‌کند که این مخاطره صرفاً یک احتمال نظری نیست و امکان تکرار آن وجود دارد.
۲. افزایش هزینه‌های انطباق و احتمال تمرکز بازار در اختیار بازیگران بزرگ
علیپور دومین چالش را افزایش هزینه‌های انطباق با مقررات و احتمال تمرکز بازار در دست بازیگران بزرگ عنوان می‌کند.
وی توضیح می‌دهد که با گسترش الزامات مربوط به نگهداری ذخایر، اتصال به زیرساخت‌های نظارتی، احراز هویت مشتریان و حفاظت از داده‌ها، هزینه‌های ثابت فعالیت پلتفرم‌ها ممکن است افزایش یابد.
به باور این پژوهشگر، اگر این الزامات بدون توجه به اندازه و ظرفیت کسب‌وکارها تعیین شوند، سکوهای کوچک‌تر و تازه‌وارد با موانع بیشتری برای ادامه فعالیت مواجه خواهند شد و ممکن است از ورود یا ماندن در این بازار منصرف شوند.
وی در مقابل یادآور می‌شود که بازیگران بزرگ به دلیل برخورداری از منابع مالی و زیرساخت‌های فنی گسترده‌تر، توان بیشتری برای انطباق با مقررات دارند. در نتیجه، احتمال دارد تمرکز بازار افزایش یابد، رقابت کاهش پیدا کند و زمینه برای تضعیف نوآوری فراهم شود.
۳. فرسایش اعتماد عمومی و ابهام در مسئولیت پاسخ‌گویی
این پژوهشگر سومین چالش را احتمال تضعیف اعتماد عمومی در صورت بروز بحران و نامشخص بودن مسئولیت پاسخ‌گویی نهادها می‌داند.
به گفته علیپور، اعتبار پلتفرم‌های طلا بیش از بسیاری از کسب‌وکارهای دیجیتال به اعتماد مشتریان درباره وجود دارایی و امکان استرداد آن وابسته است. از این رو، وقوع تخلف گسترده، اختلال طولانی‌مدت در تسویه معاملات یا انتشار اطلاعات متناقض از سوی دستگاه‌های نظارتی می‌تواند اعتماد عمومی را حتی نسبت به سکوهایی که مطابق مقررات فعالیت می‌کنند، تضعیف کند.
وی هشدار می‌دهد که در چنین شرایطی، پراکندگی مسئولیت‌ها ممکن است یک بحران اقتصادی در یک پلتفرم را به بحرانی فراگیر در اعتماد عمومی به کل بازار تبدیل کند و پیامدهایی پیش‌بینی‌نشده به همراه داشته باشد.
کیفیت اجرا، معیار اصلی سنجش عیار تنظیم‌گری
علیپور در جمع‌بندی یادداشت خود تاکید می‌کند که مخاطرات مطرح‌شده نشان می‌دهد آینده بازار طلای آنلاین ایران، بیش از هر چیز به کیفیت اجرای مقررات و توانایی نهادهای مسئول در مدیریت ریسک‌های نوظهور وابسته است.
وی معتقد است چارچوب حقوقی موجود، اگرچه بخش مهمی از الزامات اولیه فعالیت پلتفرم‌ها را مشخص کرده است، اما آزمون اصلی این چارچوب در مواجهه با اختلالات عملیاتی، اختلافات حقوقی و بحران‌های احتمالی بازار رقم خواهد خورد.
این پژوهشگر در پایان با تاکید بر نقش محوری اعتماد در بازار طلای آنلاین می‌نویسد که عیار تنظیم‌گری را نباید با تعداد نهادهای ناظر سنجید؛ بلکه چگونگی نظارت، پیش‌بینی‌پذیری قواعد و توانایی مداخله موثر در زمان بحران است که کیفیت واقعی تنظیم‌گری این بازار را مشخص می‌کند.