حریم خصوصی در فضای مجازی: آیا انتشار پیام و تصویر دیگران شرعا جایز است؟
منتشرشده: · اجتماعی

در فضای دیجیتال، دسترسی به محتوا به معنای داشتن اجازه برای انتشار آن نیست. فقه اسلامی درباره تجسس، افشای اسرار و رعایت حقوق دیگران بحث دارد و مرز میان اطلاعرسانی، افشاگری و نقض حریم خصوصی را مشخص میکند.
انتشار یک پیام خصوصی در گروه خانوادگی، بازنشر تصویر همکار در شبکههای اجتماعی، فرستادن صدای ضبطشده یک گفتوگو برای دوستان یا انتشار اسکرینشات اختلافی شخصی؛ اینها رفتارهاییاند که ممکن است در زندگی دیجیتال روزمره چندان مهم به نظر نرسند. گاهی فرد منتشرکننده تصور میکند چون محتوایی در تلفن همراه او وجود دارد، حق دارد آن را برای دیگران بفرستد؛ گاهی نیز با این استدلال که «حرفی که زده شده واقعی است» یا «این تصویر را خود شخص قبلاً منتشر کرده»، انتشار دوباره آن را مجاز میکند. اما آیا دسترسی به یک محتوا به معنای داشتن اجازه برای انتشار آن است؟ آیا حقیقتداشتن یک پیام یا تصویر، هر نوع بازنشر آن را توجیه میکند؟ و از منظر فقه اسلامی، مرز میان اطلاعرسانی، افشاگری و نقض حریم خصوصی کجاست؟
پاسخ به این پرسشها تنها با یک حکم کلی درباره اینترنت و شبکههای اجتماعی به دست نمیآید. باید میان انواع محتوا، چگونگی دستیابی به آن، رضایت صاحب محتوا، پیامدهای انتشار و حقوق اشخاص تفاوت گذاشت. فقه اسلامی، هرچند مفهوم امروزی «حریم خصوصی» را لزوماً با همین اصطلاح در همه متون کلاسیک مطرح نکرده، درباره تجسس، افشای اسرار، حرمت مومن، آبرو و رعایت حقوق دیگران مباحثی دارد که میتوانند در تحلیل مسائل تازه فضای مجازی راهگشا باشند.
در فضای دیجیتال، مرز میان محتوای خصوصی و عمومی گاهی مبهم میشود. یک پیام ممکن است برای یک نفر ارسال شده باشد، اما گیرنده آن را در دهها گروه بازنشر کند. تصویری ممکن است در صفحهای شخصی قرار گیرد، اما بعدتر بدون اطلاع صاحب تصویر در تبلیغات، کانالها یا صفحات دیگر منتشر شود. فایل صوتی یک گفتوگو نیز ممکن است ابتدا برای ثبت شخصی نگهداری شود، اما بعداً به ابزاری برای تحقیر یا فشار بر یکی از طرفین تبدیل شود.
ویژگی مشترک این موقعیتها آن است که دسترسی به محتوا لزوماً به معنای اجازه بهرهبرداری نامحدود از آن نیست. دریافتکننده یک پیام، آن را برای هدف و مخاطبی مشخص دریافت کرده است. اینکه بتواند پیام را از نظر فنی ذخیره یا منتقل کند، بهخودیخود ثابت نمیکند که از نظر اخلاقی و شرعی نیز مجاز به هر نوع استفاده از آن است.
پژوهش «تحلیل و بررسی مفهوم حریم خصوصی و تاثیر آن بر سلامت اجتماعی از منظر فقه امامیه» نشان میدهد که حمایت از حریم خصوصی را میتوان با تکیه بر مبانی مختلف فقهی، از جمله کرامت انسان، احترام به حریم اشخاص و لزوم توجه به رضایت در روابط اجتماعی بررسی کرد. نویسندگان همچنین به ارتباط میان صیانت از حریم خصوصی و سلامت اجتماعی توجه دادهاند؛ ارتباطی که نشان میدهد نقض حریم خصوصی فقط مسئلهای فردی نیست و میتواند اعتماد میان اعضای جامعه را نیز تضعیف کند.
وقتی افراد احساس کنند هر پیام خصوصی ممکن است روزی در یک گروه عمومی منتشر شود، گفتوگوهای صادقانه دشوارتر میشود و روابط اجتماعی به سمت احتیاط و بیاعتمادی میرود. بنابراین، احترام به حریم خصوصی را نباید صرفاً امتیازی برای پنهانکردن اطلاعات دانست؛ این حق، در بسیاری از موقعیتها شرط امکان ارتباط امن و محترمانه میان انسانهاست.
یکی از نکات مهم در بررسی فقهی حریم خصوصی آن است که دستیابی غیرمجاز به اطلاعات و انتشار آنها، دو رفتار متمایزند و ممکن است هر دو از نظر شرعی محل اشکال باشند. کسی که بدون اجازه تلفن همراه دیگری را میگردد، ممکن است مرتکب تجسس شده باشد؛ کسی که سپس پیامها یا تصاویر پیداشده را منتشر میکند، رفتار دیگری انجام داده است که باید جداگانه بررسی شود.
در پاسخ فقهی منتشرشده در پایگاه هدانا، به نقل از استفتائات آیتالله خامنهای، ورود به حریم خصوصی اشخاص بدون اجازه، حتی در فرضی که عنوان تجسس بر آن صدق نکند، جایز دانسته نشده است. در همان پاسخ، تصویربرداری مخفیانه و انتشار آن نیز جداگانه مورد توجه قرار گرفته و انتشار، رفتاری مستقل از تصویربرداری معرفی شده است.
اهمیت این تفکیک در آن است که گاهی فرد تصور میکند اگر فایل یا پیام را خودش تولید نکرده و فقط آن را از شخص دیگری دریافت کرده باشد، مسئولیتی ندارد. در حالی که دریافت محتوا، نگهداری آن، بازنشر آن و استفاده از آن برای آسیبزدن به دیگری، رفتارهایی متفاوتاند. برای ارزیابی هر مرحله باید دید اطلاعات چگونه به دست آمده، شخص چه نقشی در انتقال آن داشته و انتشار چه آثار و پیامدهایی ایجاد کرده است.