کارآفرینان ایرانی در بازارهای خاورمیانه سرمایهگذاری میکنند
منتشرشده: · بهروزرسانی: · اقتصاد

کارآفرینان و سرمایهگذاران ایرانی در دهه گذشته از ایران خارج شده و در کشورهای همسایه فعالیت میکنند. در سال ۱۴۰۱ خروج سرمایه به بیش از ۱۶ میلیارد دلار رسید و در دهه اخیر میانگین خروج سالانه حدود ۱۰ میلیارد دلار بوده است.
در طول دو دهه گذشته، اقتصاد ایران با پدیدهٔ «فرار مغزها» مواجه بوده است. تحلیل متغیرهای کلان اقتصادی و روندهای اخیر در حوزه نوآوری و فناوری نشان میدهد این پدیده از مهاجرت فردی نخبگان آکادمیک فراتر رفته و به مهاجرت ساختارمند کارآفرینان، بنیانگذاران استارتاپ و خروج سازمانیافته سرمایههای خطرپذیر (Venture Capital) تغییر کرده است. در بازهٔ ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۹، بیش از ۱۷۰ میلیارد دلار سرمایه از ایران خارج شده است.
در سالهای اخیر، خروج سرمایه در یک بازهٔ ۹ ماهه در سال ۱۴۰۱ به بیش از ۱۶ میلیارد دلار رسید و میانگین خروج سالانه در دههٔ اخیر حدود ۱۰ میلیارد دلار برآورد میشود. این روند باعث شد که ارتباط بین خروج سرمایه مالی و خروج سرمایه انسانی و مدیریتی برای آیندهٔ اقتصاد دیجیتال ایران مطرح شود. در گذشته، فشارهای داخلی و محدودیتهای اینترنت باعث مهاجرت نیروی انسانی کارآفرین شده بود؛ اما اکنون جنگ و عدم قطعیت در مورد آینده این مهاجرت را سرعت بخشیده است.
کارآفرینانی که در دههٔ ۹۰ شمسی پایهگذار بزرگترین پلتفرمهای دیجیتال ایران بودند، اکنون با انتقال تجربه، دانش و سرمایههای خود، زیرساختهای اقتصاد دیجیتال را در کشورهای همسایه مانند سوریه، عراق، امارات متحدهٔ عربی و عمان شکل میدهند. این انتقال داراییهای نامشهود نه تنها ظرفیتهای تولید ثروت در داخل را کاهش میدهد، بلکه رقبای منطقهای را در مسیر توسعه فناوری پیش میبرد.
در سوریه، استارتاپ «لبی» که در سال ۲۰۲۴ تاسیس شد، با جذب ۱۰ میلیون دلار از کنسرسیومی از سرمایهگذاران اماراتی و سعودی، نخستین سرمایهگذاری مستقیم خارجی در بخش فناوری سوریه شد. این اپلیکیشن که خدمات تاکسی اینترنتی، سفارش غذا، تجارت الکترونیک و پرداخت دیجیتال را یکپارچه میکند، توسط محمود فوز و ایاد القصار، بنیانگذاران اولیه اسنپ در ایران، راهاندازی و مدیریت میشود. بازار سوریه با جمعیتی بالغ بر ۲۶ میلیون نفر و نیمی از آنها زیر ۲۵ سال، بازار بکری است که به جز یک اپلیکیشن محلی محدود به نام «تفضل»، فاقد بازیگر مسلط در حوزههای تجارت الکترونیک و خدمات درخواستی است.
در عراق، سعید رحمانی، بنیانگذار و مدیرعامل سابق شرکت سرمایهگذاری «سرآوا»، پس از خروج از ایران، صندوق سرمایهگذاری «EQIQ» را در ابوظبی امارات پایهگذاری کرده است. این صندوق که سرمایه خود را از ۱۵ به ۳۰ میلیون دلار افزایش داده، هدف توسعه اقتصاد دیجیتال عراق و ایجاد زیستبوم همافزا از استارتاپهای تجارت الکترونیک، لجستیک و فینتک را دنبال میکند. EQIQ تاکنون بیش از ۸.۵ میلیون دلار در پنج استارتاپ عراقی سرمایهگذاری کرده و یکی از این سرمایهگذاریها، تزریق ۱.۵ میلیون دلار به استارتاپ لجستیکی «باکسی» است.