نویسندگان کتاب «خیال در فلسفه و هنر اسلامی» به بررسی نقش خیال در فلسفه اسلامی میپردازند
منتشرشده: · بهروزرسانی: · فرهنگ و هنر

کتاب «خیال در فلسفه و هنر اسلامی» که توسط نادیا مفتونی و ابوالفضل نوری نوشته شده، به بررسی دیدگاه فیلسوفان مسلمان درباره خیال و ارتباط آن با هنر، دین و عشق میپردازد. نویسندگان در این اثر به نقش خیال در شناخت انسان، دریافت وحی و انتقال مفاهیم پیچیده اشاره میکنند.
نویسندگان کتاب «خیال در فلسفه و هنر اسلامی»، نادیا مفتونی و ابوالفضل نوری، به بررسی دیدگاه فیلسوفان مسلمان درباره خیال و ارتباط آن با هنر، دین و عشق پرداختهاند. در متن کتاب، نقش خیال در شناخت انسان، دریافت وحی و انتقال مفاهیم پیچیده به دیگران مورد بررسی قرار میگیرد.
فلسفه اسلامی، بهویژه نظرات فیلسوفانی چون فارابی و ابنسینا، خیال را بهعنوان یک قوه ادراکی مهم در شناخت انسان و دریافت وحی مطرح میکند. شیخ اشراق نیز بهصورت متفاوتی به خیال مینگرد و آن را نه صرفاً مادی و نه صرفاً ساخته ذهن انسان میداند.
نویسندگان در کتاب، نسبت خیال به موضوعاتی چون نبوت، معراج، عالم مثال، عشق و هنر را بررسی کردهاند. نادیا مفتونی، استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه تهران، سالهاست در زمینه فلسفه هنر فارابی و اندیشه شیخ اشراق پژوهش میکند و با اندیشمندان برجستهای چون نوآم چامسکی، اسلاوی ژیژک، دیمیتری گوتاس، نیکولاس رشر، فیلیپ پتیت، نوئل کرول و جاناتان رزنباوم به گفتوگو نشست.
در مقالهای که در مجله فلسفههای جهانی در سال ۲۰۲۲ منتشر شد، مفتونی به مرور فعالیتهای علمی و هنری خود و ارتباط فلسفه و هنر در آثارش پرداخته است. مقاله با عنوان «احیای سنت ایرانی: هنر و فلسفه بر بال خیال» در شماره زمستان ۲۰۲۲ این مجله منتشر شد.
در بخشهای بعدی کتاب، تفاوت میان خیال و وهم در فلسفه اسلامی بررسی میشود. در سنت فلسفه اسلامی، خیال و وهم دو قوه ادراکی متمایز هستند اما در هم تنیدهاند. خیال یا مصوّره، نگهدارنده صورتهای حسی است؛ وهم، مدرک معانی جزئی است. مرز میان این دو همیشه روشن نیست و در سنتهای مختلف نظرات متفاوتی وجود دارد.
برای تشخیص خیال خلاق از وهم خطاساز، سه آزمون پیشنهاد میشود: آزمون متعلَق، آزمون حاکمیت و آزمون صدق و ثمره. این آزمونها بهمنظور تعیین اینکه خیال خلاق حقایق معقول را به زبان صورت و تمثیل ترجمه میکند و وهم خطاساز، حکم جزئی را کلی یا یقینی میکند، مطرح شدهاند.
در بحث «جدال تجرد و جسمانیت»، برهان ابنسینا و دیدگاه شیخ اشراق درباره قوای نفس بررسی میشود. اهمیت مسئله جسمانی یا مجرد بودن خیال در فهم ماهیت آن و پیامدهای متفاوتی که برای فهم هنر و ادراک انسان دارد، مطرح شده است.