عدالت اجتماعی در دیدگاه اسلامی به معنای برابری مطلق نیست
منتشرشده: · اجتماعی
در این مقاله به بررسی تفاوت عدالت و برابری در دیدگاه‌های فقهی و آیات قرآن پرداخته شده و تاکید می‌شود که عدالت اجتماعی بر اساس نیاز، توانایی و شرایط افراد توزیع می‌شود، نه بر اساس تقسیم یکسان منابع.
عدالت اجتماعی مفهومی است که در بحث‌های مربوط به وظایف حکومت، حقوق شهروندان و توزیع ثروت مطرح می‌شود. پرسشی که مطرح می‌شود این است که آیا عدالت به معنای برخورداری یکسان همه شهروندان از منابع است یا باید تفاوت نیازها، توانایی‌ها و شرایط زندگی افراد را نیز در نظر گرفت. از منظر آموزه‌های اسلامی، عدالت به حقوق انسان‌ها، مسئولیت حاکمان، جلوگیری از ظلم و نحوه استفاده از منابع جامعه مرتبط است.
آیات قرآن کریم در سوره نحل و سوره حدید به اهمیت عدالت و نیکوکاری اشاره می‌کنند و نشان می‌دهند که عدالت در اندیشه اسلامی نه تنها یک فضیلت شخصی بلکه اصل اساسی در روابط اجتماعی است. تبدیل این اصل به سیاست‌های عملی نیازمند توجه به قواعد فقهی، حقوق افراد، ماهیت منابع و شرایط جامعه است.
در بررسی فقهی عدالت اجتماعی، تفاوت میان عدالت و برابری مطرح می‌شود. برابری در برخی موقعیت‌ها می‌تواند ابزار تحقق عدالت باشد، اما عدالت همیشه به معنای اختصاص سهمی کاملاً یکسان به همه افراد نیست. در حوزه‌های مختلف، نیاز بیشتر یک فرد یا گروه می‌تواند مبنای حمایت بیشتر قرار گیرد؛ در حوزه‌های دیگر، رعایت حقوق مالکیت، استحقاق قانونی یا ضوابط خاص یک منبع اهمیت دارد.
به‌عنوان مثال، توزیع امکانات درمانی نباید بر مبنای تقسیم برابر منابع میان همه افراد انجام شود؛ بلکه شدت بیماری، فوریت درمان و معیارهای معتبر پزشکی در اولویت‌بندی نقش دارند. در حمایت اجتماعی نیز ممکن است افراد کم‌درآمد، افراد دارای معلولیت یا خانواده‌های گرفتار شرایط دشوار به حمایت بیشتری نیاز داشته باشند. بنابراین، عدالت توزیعی به معنای نادیده گرفتن تفاوت‌ها نیست؛ بلکه به معنای توزیع بر اساس معیارهای موجه و مرتبط با موضوع است.
پژوهش‌های مرتبط با عدالت اجتماعی در قرآن بر پیوند میان رعایت حقوق افراد، توزیع منصفانه منابع، تامین نیازهای اساسی و جلوگیری از ظلم تاکید می‌کنند. با این حال، برای تمام منابع عمومی یک الگوی توزیع واحد وجود ندارد؛ منابع مالیاتی، درآمدهای عمومی، اموال متعلق به اشخاص، موقوفات و منابع طبیعی ممکن است از نظر منشا مالکیت، قواعد مصرف و گروه‌های ذی‌حق تفاوت داشته باشند. عدالت باید با توجه به ماهیت هرکدام و ضوابط معتبر مربوط به آن‌ها بررسی شود.
در توضیح نسبت عدالت و برابری، آیت‌الله خامنه‌ای تاکید می‌کند که عدالت با مساوات مطلق یکی نیست و گاهی یکسان‌رفتاری با افراد می‌تواند به بی‌عدالتی منجر شود. از دید او، عدالت یعنی قرارگرفتن هر چیز در جای خود و رسیدن هر فرد به حق خویش؛ بنابراین، در برخورداری از امکانات عمومی، فرصت‌های شغلی، آموزشی و اقتصادی باید معیارهایی مانند استحقاق، نیاز و رعایت حقوق دیگران مورد توجه قرار گیرد. او عدالت اجتماعی را به معنای فراهم‌کردن فرصت‌های برابر برای همه مردم و جلوگیری از امتیازهای ناعادلانه در دسترسی به امکانات عمومی دانسته است.
آیت‌الله مکارم شیرازی نیز عدالت را از برابری صوری متمایز کرده و بر رعایت حق و استحقاق افراد تاکید می‌کند؛ برابری در جایی مطلوب است که شرایط و استحقاق‌ها یکسان باشد، اما در همه موقعیت‌ها نمی‌توان یکسان رفتارکردن را عادلانه دانست.
آیت‌الله نوری همدانی با تاکید بر اینکه فقر، جهل و ظلم نباید در جامعه اسلامی وجود داشته باشد، توانمندسازی محرومان و گسترش عدالت را از مسئولیت‌های مهم اجتماعی برشمرده‌اند.
در نهایت، بحث دربارهٔ بیت‌المال و دارایی عمومی یا اختیار شخصی حاکمان نیز مطرح می‌شود و نشان می‌دهد که عدالت اجتماعی در دیدگاه اسلامی بر اساس نیاز و شرایط افراد توزیع می‌شود، نه بر اساس تقسیم یکسان دارایی‌ها و درآمدها.