معماری شهرهای ساحلی جنوب ایران در معرض تهدید هویت بومی
معماری سنتی شهرهای ساحلی جنوب ایران بر پایه شناخت دقیق شرایط اقلیمی و استفاده از مصالح بومی شکل گرفته بود. در حال حاضر، گسترش الگوهای مشابه و نادیده گرفتن تفاوت‌های اقلیمی، اهمیت بازخوانی این تجربه‌ها را برجسته کرده است.
معماری شهرهای ساحلی جنوب ایران در گذشته بر پایه شناخت دقیق شرایط اقلیمی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های طبیعی شکل گرفته بود. گذرهای باریک، شناشیل، بادگیرها، سایه‌سارها و استفاده از مصالح بومی، تنها عناصر معماری نبودند، بلکه راهکارهایی برای سازگاری با گرما و رطوبت و فراهم‌کردن شرایط مناسب زندگی محسوب می‌شدند.
این الگوی معماری که حاصل تجربه چندین نسل از ساکنان مناطق جنوبی بود، به شهرها هویتی متمایز می‌بخشید؛ اما گسترش الگوهای مشابه ساختمانی و بی‌توجهی به تفاوت‌های اقلیمی، اهمیت بازخوانی این تجربه‌ها را بیش از گذشته آشکار کرده است.
در کنار مسئله هویت معماری، رعایت ضوابط شهرسازی و نحوه تامین منابع مالی شهرداری‌ها نیز از موضوعات تعیین‌کننده در آینده شهرهای استان بوشهر است؛ به‌گونه‌ای که توسعه کالبدی شهرها نباید به قیمت نادیده‌گرفتن مقررات، حقوق عمومی و ملاحظات زیست‌محیطی تمام شود.
رئیس دانشگاه خلیج فارس بوشهر در گفت‌وگو با اشاره به ظرفیت تاریخی ایران در زمینه معماری و شهرسازی اظهار کرد: تنوع فرهنگی، قومی، زبانی و اقلیمی کشور در طول سده‌ها مجموعه‌ای ارزشمند از عقلانیت و دانش بومی ایجاد کرده که یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های آن در معماری سنتی نمایان است.
احمد شیرزادی افزود: در مناطق کویری مانند یزد، معماری سنتی توانسته است با راهکارهای دمای فضاهای داخلی را به میزان ۱۰ تا ۱۵ درجه نسبت به محیط پیرامون کاهش دهد و در سواحل خلیج فارس نیز استفاده از سنگ‌های متخلخل مرجانی، کوچه‌های باریک، بادگیرها و شناشیل، امکان سازگاری خانه‌ها و محله‌ها با شرایط اقلیمی را فراهم می‌کرد.
در جریان نوسازی‌های شتاب‌زده، به سمت یکسان‌سازی معماری و الگوبرداری‌های غیرمتناسب حرکت کردیم و در بسیاری موارد، ویژگی‌های بومی و تفاوت‌های اقلیمی مناطق مختلف نادیده گرفته شد، رئیس دانشگاه خلیج فارس با بیان اینکه این شیوه‌ها حاصل قرن‌ها تجربه و شناخت محیط طبیعی است، تصریح کرد.
شیرزادی با تاکید بر اینکه پیامد این روند فراتر از تغییر ظاهر شهرها است، خاطرنشان کرد: از دست رفتن هویت بصری و یکنواختی کالبدی شهرها مستقیماً بر حس تعلق مکانی و ریشه‌داری انسان تاثیر می‌گذارد؛ چراکه روح و خاطرات انسان با نشانه‌های بومی و ویژگی‌های زادگاهش پیوند خورده است.
وی ادامه داد: شهری که هویت متمایز خود را حفظ کند، به شهروندان شناسنامه فرهنگی می‌بخشد و زمینه ارتباط عمیق‌تر آنان با محل زندگی را فراهم می‌کند، اما با محو این اصالت‌ها، بحران هویت در نسل جوان تشدید می‌شود و احساس تعلق به زادگاه کاهش می‌یابد.
معماری بومی؛ پیوند هویت شهری با مصرف انرژی و سلامت
رئیس دانشگاه خلیج فارس بوشهر با اشاره به ابعاد زیست‌محیطی و سلامت معماری سنتی گفت: اهمیت بازگشت به عقلانیت معماری بومی تنها به حفظ هویت فرهنگی محدود نمی‌شود، بلکه این تجربه‌ها در مواجهه با بحران انرژی و ارتقای سلامت جسمی و روانی نیز راهگشا هستند.
شیرزادی افزود: هرچه محیط زندگی انسان با طبیعت و شرایط اقلیمی هماهنگ‌تر باشد، زمینه سلامت جسم و روان نیز بیشتر فراهم می‌شود. محبوس‌ماندن دائمی در فضاهای کاملاً ایزوله و استفاده مستمر از سرمایش مصنوعی، ارتباط انسان با طبیعت را کاهش می‌دهد و می‌تواند به فرسایش تدریجی نظام جسمی و روانی منجر شود.
وی بازخوانی معماری بومی و ترکیب آن با دانش مهندسی امروز را مسئولیتی مشترک میان دانشگاه‌ها و مدیریت شهری دانست و تاکید کرد: باید از تجربه‌های ارزشمند گذشته برای ساخت شهرهایی اصیل، پایدار و زیست‌پذیر استفاده کنیم.
ضرورت حفظ هویت معماری
در کنار ضرورت حفظ هویت معماری و توجه به شرایط اقلیمی، رعایت قوانین و ضوابط شهرسازی نیز از الزامات توسعه شهرهای استان بوشهر است؛ موضوعی که ارسلان زارع استاندار بوشهر بر آن تاکید دارد.
استاندار بوشهر در گفتگو با اشاره به اهمیت تصمیمات مدیریت شهری در آینده شهرها اظهار کرد: شهرسازی تنها به توسعه کالبدی و احداث زیرساخت‌ها محدود نمی‌شود، بلکه با کیفیت زندگی، عدالت اجتماعی، حقوق شهروندان و آینده نسل‌های بعد ارتباط عمیقی دارد.
زارع با تاکید بر اینکه رعایت ضوابط شهرسازی یک الزام قانونی و مدیریتی است، افزود: شهرداران مسئولیت مستقیم در اجرای اصول شهرسازی، صیانت از طرح‌های مصوب، جلوگیری از ساخت‌وسازهای غیرمجاز و حفاظت از حقوق عمومی دارند و انتظار می‌رود این مسئولیت با جدیت و پایبندی کامل به قانون دنبال شود.