آسیب‌های دوقطبی کاذب گسست اجتماعی می‌آفرینند
منتشرشده: · اجتماعی
رستم و سهراب، پدر و پسری هستند که ناآگاهی از هویت یکدیگر، آنان را در دو قطب میدان نبرد قرار می‌دهد. ناآگاهی ناشی از اختلاف دیدگاه و گرفتارشدن در منطق رویارویی، امکان شناخت و گفت‌وگو را از آنان می‌گیرد.
رستم و سهراب، پدر و پسری هستند که ناآگاهی از هویت یکدیگر، آنان را در دو قطب میدان نبرد قرار می‌دهد. ناآگاهی ناشی از اختلاف دیدگاه و گرفتارشدن در منطق رویارویی، امکان شناخت و گفت‌وگو را از آنان می‌گیرد. سرانجام، رستم به دستِ خود فرزندش را از میان می‌برد و پس از آگاهی از حقیقت، با فاجعه‌ای جبران‌ناپذیر روبه‌رو می‌شود. اختلاف دیدگاه، طبیعتِ زیستِ اجتماعی است. تفاوت دیدگاهها به عمیق‌تر شدن ارتباطات و رسیدن به ایده‌های خلاقانه‌تر وگشودن گره‌های ذهنی واجتماعی کمک می‌کند. از همین رو، اختلاف نظر، بخشِ اجتناب‌ناپذیر در روابط انسانی، کاری و اجتماعی است و اگر به درستی مدیریت شود، به رشد فکری و پیدایشِ راه‌حل‌های بهتر منجر می‌شود.
زمانی که اختلاف دیدگاه و تفاوت‌های طبیعی میان افراد و گروه‌ها، آنها را به دو جبهه متقابل تبدیل می‌کند،دوقطبی‌های کاذب و فرساینده پدید می‌آید. دوقطبی ها، تقابل اجتماعی را می‌آفرینند و تقابل اجتماعی نیز به تضعیف امکان تفاهم و همکاری تبدیل می‌شود ودر نتیجه صف‌بندی‌های هویتی و تعارضی پدید می‌آید به‌گونه‌ای که هر دو سوی قطب می‌کوشند به‌جای ارزیابی دیدگاهها بر اساس انطباق با عقل وتجربه و برخورداری از پشتوانه قوی استدلالی، توانایی جامعه برای گفت‌وگو، اعتماد، همکاری، انسجام واتحاد ملی را کاهش دهند. حاصل این وضعیت، فرسایش اعتماد، تضعیف همکاری، تشدید اختلافات، گسست انسجام عمومی و هدررفتن ظرفیت‌های جامعه است.
یکم
اختلاف نظر در زندگی اجتماعی، طبیعی وحتی سودمند است تفاوت‌ها دیدگاهها به پشتوانه تجربه ودانش گوناگونی که هر کس به میزانی از آن بهره مند است، می‌تواند زمینه نقد، اصلاح و نوآوری را فراهم کند. اینکه پیامبر اکرم اختلاف امت خود را رحمت توصیف کرده است[1] ناظر به همین نگرش است. چه بسا نظر کودکی، برتر از نظر پیر با تجربه باشد
بر دمید اندیشه‌ای زان طفل خرد
پیر با صد تجربه بویی نبرد[2]
زمانی که اختلافِ دیدگاه، مرزهای طبیعیِ زیست اجتماعی را در نوردد و با عبور از مرزها وحریم‌های اخلاقی سبب شود تا دو قطبی‌های کاذب و آسیب زننده پدید آید، مسئله دیگر آن نیست که چه کسی در طرف درست ایستاده است، بلکه مسئله آن است که چه کسی یا کدام گروه باید پیروز شود. در چنین وضعیتی، امکانِ داشتن موضعِ مستقل، وتفکیک وامکان موافقت در یک موضوع و مخالفت در موضوعی دیگر، کاهش می‌یابد. گویی هرکس باید همه اندیشه خود را به یک اردوگاه فکری بسپارد.
یکی از نشانه‌های این وضعیت، جایگزین‌شدن شخصیتِ گوینده به‌جای اعتبار استدلال،ارزش وانطباق سخنان او با حقیقت است. چنین رویکردی موررد نکوهش امام علی است.[3] اینکه اگر سخنی را اردوگاهی که ما به آن وابسته ایم بگوید، درست وقابل پذیرش است وگرنه نادرست وغیر قابل پذیرش خواهد بود؛ همان جایگزین کردن هویت وشخصیتِ فرد به جای انطباق سخنان ورفتارش با حقیقت است. حقیقت هیچگاه نباید قربانی وابستگی‌های گروهی شود زیرا در این صورت نقد ودشمنی درهم می‌آمیزند وهمه چیز در قالب دو روایت متضاد تعبیر وتفسیر می‌شود.
خروج از دوقطبی‌های کاذب، به معنی حذف تفاوت‌ها نیست، بلکه مدیریت منصفانه آنهاست. دوقطبی زمانی شکل می‌گیرد که اختلاف دیدگاه به دشمنی در روابط اجتماعی تبدیل شود؛ و خروج از آن زمانی آغاز می‌شود که بتوانیم با یک اندیشه مخالفت کنیم، بی‌آنکه صاحب آن اندیشه را از دایره احترام و مشارکت بیرون بگذاریم.
دوم
دو قطبی از جایی آغاز می‌شود که اختلاف نظر جای خود را به دشمن انگاری بدهد ورقیب به دشمن واختلاف به خصومت تبدیل شود وافراد آن جامعه پیش از درک یکدیگر، همدیگر را داوری کنند و حکم قطعی برای هم صادر کنند. در چنین وضعیتی انرژی‌های متراکم، به جای گره گشائی از مسائل مشترک، صرفِ غلبه بر یکدیگر می‌شود. و در نهایت سرمایه‌های اجتماعی نادیده گرفته شده واعتماد، قربانی تصلب وتعصب می‌شود. هنگامی که تعلق گروهی جای شایستگی را می‌گیرد، در واقع افراد یک جامعه دو قطبی به جای آنکه مرزهای بین حق وباطل را شناسایی ودر جبهه حق بایستند، هموطنان خود را به همسو وغیر همسو تبدیل می‌کنند ودر طرفی که همسو می‌انگارند می‌ایستند و به سادگی اختلاف بر سرِ راه حل‌ها را به اختلافات هویتی وشخصیتی تبدیل می‌کنند.و تمامِ حقیقت را متعلق به خود دانسته و دیگران را عاری از حقیقت می‌پندارند.
این همان دو قطبی کاذب است که رهبر نیز آن را از ضربه‌های مهلک می‌دانست:" ایجاد دوجریانی، دوفرقه‌ای و دوقطبی از ضربه‌های مهلکی است که دشمن به‌دنبال آن است "[4]
وجه مشترک این نمونه‌ها آن است که افراد مسئله اصلی را فراموش می‌کنند. در هنگام بروز دوقطبی، واقعیت دیده نمی‌شود بلکه هر چیزی که روایت وایده آنان را تایید کند را بر می‌گزینند. نخستین قربانی دوقطبی، پس زدنِ عقلانیت وخرد ورزی است. زیرا ستون فقراتِ جامعه دو قطبی را حجیت ظن تشکیل می‌دهد ویقین زدائی به سکه رایج تبدیل می‌شود ومحدوده دید کاهش می‌یابد ودر نهایت حقیقت به طور خود خواسته از دائره دید خارج می‌شود و کیفیت تصمیم‌گیری در هر امری رو به افول می‌گذارد.
سوم
راهکار خروج از دوقطبی‌های کاذب صرفا به توصیه اخلاقی وپند واندرز محدود نمی‌شود؛ این هدف به تغییر رفتار وادبیات گفتگوی شهروندان، پذیرش تفاوت دیدگاه، تجربه انصاف از سوی شهروندان، عملکرد رسانه‌ها و کسب مهارت اختلاف ورزی، نیاز دارد.
نخستین راهکار،پذیرش تفاوت دیدگاه است. همانگونه که تفاوت‌های انسان‌ها در سبک زندگی وبسیاری از امور پذیرفته شده است، تفاوت در نگاه هم بسیار طبیعی است زیرا هر نگاهی با عقبه تجربی ودانشی ومحیطی پشتیبانی می‌شود. مهم این است که تفاوت دیدگاه طبیعی باشد و اصراری به تبدیلِ آن به امری آسیب زننده نداشته باشیم. طبیعی است در مرحله عمل، این دیدگاههای متفاوت نیستند که اجرا می‌شوند بلکه دیدگاه حاکمیتی است که فرصت اجرا می‌یابد. به عبارت دیگر افراد باید بپذیرند که می‌توانند نظر متفاوتی داشته باشند ونظرِ متفاوت آنان به رسمیت شناخته می‌شود اما نباید اصرار به کرسی نشاندنِ نظر خود داشته باشند.یکی از آداب نظر متفاوت داشتن، پرهیز از تحمیل آن به دیگران است.
دومین راهکار، تغییر ادبیات گفتگوهای از پیش داوری شده به گفتگوهای نیازمند درک است. اغلب افراد در هنگام گفتگو به جای آمادگی برای فهمیدن به دنبال فهماندن هستند واز همین رو ادبیات شخصِ فهماننده، ادبیات حق بجانب است وادبیات فهمیدن، ادبیات با پیش فرض احتمال خطا است.تغییر این ادبیات می‌تواند انسان‌ها را از درک وفهم یکدیگر بهره مند کند.
سومین راهکار تجربه انصاف از سوی شهروندان یک جامعه است. اعتماد را نمی‌توان با توصیه ساخت؛ اعتماد محصول تجربه مکرر انصاف است. جامعه ای که اعتماد در آن آسیب دیده باشد، دو قطبی فرصت بیشتری برای شکل گیری می‌یابد وشهروندان نیز مستعد پذیرشِ آن خواهند بود
چهارمین راهکار، ایفایِ درست نقش رسانه هاست. رسانه‌هایی که مرز امنیت ملی ومنافع ملی را به درستی بشناسند از انعکاس نظراتِ تند وغیر مستند هر دو قطب بی آنکه راستی آزمایی کنند، پرهیز می‌کنند. ومی کوشند نظرات افراد ایستاده در طیف‌ها را هم بازتاب دهند.
پنجمین راهکار، کسب مهارت اختلاف‌ورزی است که نیاز به آموزش وتمرین در مراکز آموزشی دارد. آموزش نحوه رویارویی با اختلافات وتفاوت‌ها وشیوه بررسی آنها ویافتن راههای خروج از اختلاف می‌تواند، جامعه را به سوی عقلانیت وخردورزی ونیز رفتارهای منطقی، سوق دهد.
چهارم
خروج از دوقطبی به معنای تاسیس جامعه‌ای بی‌اختلاف نیست؛ بلکه ساختن جامعه ای است که نظرات مخالف ومتفاوت شنیده شود ومشترکات آنها تکیه گاه رفعِ اختلافات قرار گیرد وتوانایی تبدیل اختلاف به تفاهم را در خود ایجاد کند. حذف اختلافات نه ممکن ونه راه گشا است بلکه باید کوشید تا قواعد مشترکی ایجاد کرد تا اختلافات را از دایره خصومت ودشمن انگاری طرفِ مقابل به عرصه تفاهم مسئولانه تبدیل کند.
در دو قطبی‌های کاذب همواره منافع کوتاه مدت، مصالح بلند مدت ملی را به حاشیه رانده، وجامعه را از حقوق خود محروم می‌کند. در جامعه عاری از دو قطبی، مدارا به معنی چشم پوشی از خطا نخواهد بود بلکه به معنی نقدِ خطا با حفظ کرامت وشان انسانی است که بر اساس فرهنگ قرآنی بین فرد وخطای او تفاوت ایجاد می‌کند.[5]
وحدت پایدار، محصول حذف تفاوت‌ها نیست؛ حاصل پذیرفتن قواعدی است که به تفاوت‌ها امکان همزیستی می‌دهد.
اکنون که کشور ما درگیر جنگی ناخواسته وظالمانه است، بیش از هر زمانِ دیگری نیازمند پرهیز از دو قطبی ونشاندنِ انسجام ملی واتحاد به جای اختلافات ناشی از دو قطبی‌ها است. هنرِ همزیستی مسئولانه با وجود تفاوت‌ها اکنون به ضرورتی بیش از گذشته تبدیل شده است.
[1]طبری آملی، المسترشد، ۱۴۱۵ق، ص۵۷۲( اختلاف امتی رحمه به معنای اختلاف امت من رحمت است)
[2] مولانا؛ مثنوی؛دفتر سوم؛ بخش 59
[3] لاَ تَنْظُرْ اِلَی مَنْ قَالَ وَ اُنْظُرْ اِلَی مَا قَالَ: به گفته بنگر نه به گوینده آن (غرر الحکم و درر الکلم, جلد اول؛صفحه744)
[4] 19/02/1395 در دیدار فرماندهان نیروی انتظامی با رهبرشهید
[5] سوره مومنون آیه 96 ٱدۡفَعۡ بِٱلَّتِی هِیَ اَحۡسَنُ ٱلسَّیِّئَهَ (بدی را به وسیله آنچه بهتر است دفع کن)