تخت فولاد؛ چگونه نمادهای سنگی زندگی روزمره را نشان می‌دهند
منتشرشده: · فرهنگ و هنر · اصفهان
در یک گفت‌وگو با محمد عیدی نجف‌آبادی، استاد اسطوره‌شناسی، بررسی می‌شود که چگونه تخت فولاد، گورستانی که در گذشته محل دفن بود، اکنون به‌عنوان متن فرهنگی برای درک مرگ و زندگی مورد مطالعه قرار گرفته است. این تحلیل، نقش نمادها و نقوش سنگی در بازتاب باورهای جامعه را روشن می‌کند.
محمد عیدی نجف‌آبادی در برنامهٔ «دل‌بر» گفت که برای شناخت تخت فولاد، نیاز است نه تنها تاریخ بنا و شخصیت‌های مدفون در آن، بلکه نشانه‌ها، نمادها، کتیبه‌ها و نقوش را از منظر اسطوره‌شناسی، جامعه‌شناسی و معناشناسی بررسی کنیم.
او تخت فولاد را متنی فرهنگی دانست که قابلیت خوانش از منظرهای مختلف را دارد و افزود که در مطالعه این مجموعه، علاوه بر روش‌های تاریخی، باید از رویکردهای تفسیری، هرمنوتیکی و نشانه‌شناختی استفاده کرد؛ زیرا آثار موجود در این گورستان تنها عناصر تزئینی یا یادگارهای تاریخی نیستند.
عیدی با تفکیک دو مفهوم مرگ‌آگاهی و مرگ‌هراسی گفت که مرگ‌آگاهی به معنای شناخت و پذیرش مرگ است، در حالی که مرگ‌هراسی به ترس و اضطراب ناشی از مواجهه با این واقعیت اشاره دارد. او معتقد است که افزایش مرگ‌آگاهی می‌تواند به نشاط اجتماعی منجر شود، اما مرگ‌هراسی با افسردگی و پژمردگی جامعه ارتباط پیدا می‌کند.
او اشاره کرد که در گذشته، تخت فولاد صرفاً محل دفن نبود؛ مردم در آن حضور داشتند، شب‌ها در آن اتراق می‌کردند و حتی خانواده‌ها در حجره‌های آن زندگی می‌کردند. بنابراین، گورستان بخشی از فضای زندگی روزمره مردم محسوب می‌شد.
عیدی در ادامه به ریشه‌های اسطوره‌ای مفهوم مرگ پرداخت و با اشاره به اسطوره گیلگمش، باورهای مصر باستان و کتاب مردگان توضیح داد که مسئله مرگ و تلاش انسان برای شناخت آن، از موضوعات دیرپای فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف بوده است.
او طبیعت را نیز از عوامل موثر در شکل‌گیری نگرش انسان به مرگ دانست و گفت که چرخه فصل‌ها، خزان و رویش دوباره بهار و بازگشت حیات در طبیعت نقش دارد. درخت، گل و به‌ویژه سرو در فرهنگ‌های مختلف با مفاهیمی همچون پایداری و جاودانگی پیوند خورده‌اند.
عیدی درباره تنوع نقوش موجود در تخت فولاد گفت که می‌توان آن‌ها را در گروه‌های گیاهی، حیوانی، انسانی، ابزاری و هندسی بررسی کرد. نقوش گیاهی مانند گل، گلدان، سرو و درختان حضور پررنگی دارند و برای شناخت معنای آن‌ها باید به پیشینه اسطوره‌ای و فرهنگی توجه کرد.
او درباره نقوش حیوانی به نمونه‌هایی همچون اسب، سگ، ماهی، شیر و پرندگان اشاره کرد و افزود که نمادها در فرهنگ‌های مختلف معانی متعددی دارند. برای مثال، شیر در برخی زمینه‌ها نماد شجاعت و حفاظت است و در فرهنگ شیعی می‌تواند با عنوان اسدالله و حضرت علی ارتباط پیدا کند.
عیدی بر این نکته تاکید کرد که هر سنگ‌قبر می‌تواند چند روایت داشته باشد؛ روایت متوفی، سفارش‌دهنده اثر، سنگ‌تراش، شاعر و نگارگر، هرکدام بخشی از معنای یک سنگ‌قبر را شکل می‌دهند. افزون بر این، خود اثر نیز به‌عنوان یک مجموعه هنری، روایتی مستقل دارد.
او افزود که سنگ‌قبرها امکان شناخت جامعه هم‌عصر خود را فراهم می‌کنند؛ از طریق بررسی این آثار می‌توان به نگرش مردم یک دوره نسبت به مرگ، سوگواری، باورهای دینی، منزلت اجتماعی و حافظه جمعی پی برد. در واقع، این آثار نه تنها درباره فرد درگذشته اطلاعات می‌دهند، بلکه بخشی از شرایط فرهنگی و اجتماعی زمانه خود را نیز بازتاب می‌کنند.