باران در دشتی هدر نرفت؛ ذخیره روان‌آب‌ها در ۱۰۰ سازه آبخیزداری
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: بارندگی در استان بوشهر همواره با دو چهره متفاوت همراه بوده است؛ از یک سو فرصتی ارزشمند برای تامین منابع آبی و احیای طبیعت فراهم می‌کند و از سوی دیگر، به دلیل شدت بارش‌ها، شیب زمین و محدودیت نفوذپذیری…
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: بارندگی در استان بوشهر همواره با دو چهره متفاوت همراه بوده است؛ از یک سو فرصتی ارزشمند برای تامین منابع آبی و احیای طبیعت فراهم می‌کند و از سوی دیگر، به دلیل شدت بارش‌ها، شیب زمین و محدودیت نفوذپذیری برخی عرصه‌ها، می‌تواند به شکل‌گیری رواناب‌های گسترده و سیلاب‌های مخرب منجر شود.
در شهرستان دشتی که بخش قابل توجهی از آن را عرصه‌های کوهستانی، ارتفاعات و دشت‌های مستعد جریان رواناب تشکیل می‌دهد، مدیریت آب حاصل از بارندگی اهمیت ویژه‌ای دارد.
بارش‌های فصلی اگر بدون مدیریت و برنامه‌ریزی از ارتفاعات به سمت پایین‌دست حرکت کنند، ممکن است در مدت کوتاهی از دسترس خارج شوند و علاوه بر ایجاد خسارت، فرصت ارزشمند تغذیه منابع آبی را نیز کاهش دهند.
در چنین شرایطی، سازه‌های آبخیزداری به‌عنوان یکی از ابزارهای مدیریت منابع طبیعی، نقش مهمی در کنترل سرعت جریان آب، کاهش شدت رواناب، جلوگیری از فرسایش خاک و افزایش فرصت نفوذ آب به زمین ایفا می‌کنند.
این سازه‌ها با ایجاد موانعی در مسیر حرکت آب، بخشی از رواناب ناشی از بارندگی را در بالادست مهار کرده و امکان استفاده بهتر از این منبع طبیعی را فراهم می‌کنند.
بارندگی‌های اخیر در دشتی فرصتی برای مشاهده آثار این اقدامات فراهم کرد؛ به‌گونه‌ای که بیش از ۱۰۰ سازه سنگی، ملاتی و خاکی شهرستان آبگیری شدند و حجم آب ذخیره‌شده در آنها حدود چهار میلیون مترمکعب برآورد شده است.
این میزان آبگیری نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری در طرح‌های آبخیزداری می‌تواند در زمان وقوع بارش‌های موثر، ظرفیت قابل توجهی برای مدیریت رواناب ایجاد کند.
۱۴۶ سازه در دشتی؛ ظرفیت ۵.۵ میلیون مترمکعبی ذخیره آب
رضا مقاتلی فرماندار دشتی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به وضعیت آبگیری سازه‌های آبخیزداری شهرستان اظهار کرد: بارندگی‌های اخیر موجب شد بیش از ۱۰۰ سازه سنگی، ملاتی و خاکی در نقاط مختلف دشتی آبگیری شوند و حجم آب جمع‌آوری‌شده در این سازه‌ها به حدود چهار میلیون مترمکعب برسد.
با احتساب چهار دوره بارندگی و تکرار فرایند آبگیری، ظرفیت استحصال سالانه رواناب در این سازه‌ها به حدود ۲۲ میلیون و ۳۰۰ هزار مترمکعب می‌رسد وی افزود: شهرستان دشتی در مجموع دارای ۱۴۶ سازه آبخیزداری از انواع سنگی، ملاتی و خاکی است که ظرفیت مخازن آنها حدود پنج میلیون و ۵۰۰ هزار مترمکعب برآورد می‌شود. این ظرفیت امکان مهار و نگهداری بخش قابل توجهی از رواناب‌های حاصل از بارندگی را فراهم کرده است.
فرماندار دشتی با اشاره به پراکندگی سازه‌های آبخیزداری در سطح شهرستان بیان کرد: بخش عمده سازه‌هایی که در بارندگی اخیر آبگیری شده‌اند، در مناطق مرکزی و بخش‌های شنبه و طسوج قرار دارند و این موضوع نشان‌دهنده تاثیرگذاری طرح‌های اجراشده در حوزه‌های مختلف آبخیز شهرستان است.
مقاتلی با بیان اینکه ظرفیت این سازه‌ها تنها به حجم مخازن آنها محدود نمی‌شود، تصریح کرد: با احتساب چهار دوره بارندگی و تکرار فرایند آبگیری، ظرفیت استحصال سالانه رواناب در این سازه‌ها به حدود ۲۲ میلیون و ۳۰۰ هزار مترمکعب می‌رسد. بنابراین کارکرد این طرح‌ها در طول سال می‌تواند چند برابر ظرفیت اسمی مخازن باشد.
وی مهار رواناب و کنترل سیلاب را از مهم‌ترین دستاوردهای اجرای طرح‌های آبخیزداری دانست و گفت: این سازه‌ها با کاهش سرعت حرکت آب و جلوگیری از خروج سریع رواناب از حوزه‌های آبخیز، به مدیریت بهتر منابع آبی کمک می‌کنند و در کنار آن، نقش موثری در کاهش خسارت‌های ناشی از سیلاب و جلوگیری از هدررفت آب دارند.
فرماندار دشتی خاطرنشان کرد: استمرار اجرای طرح‌های آبخیزداری و نگهداری مناسب سازه‌های موجود می‌تواند زمینه تقویت منابع آب، حفاظت از خاک و استفاده موثرتر از ظرفیت بارندگی‌ها را فراهم کند.
از مهار سیلاب تا تغذیه سفره‌های زیرزمینی
اهمیت سازه‌های آبخیزداری تنها در آبی که پشت آنها جمع می‌شود خلاصه نمی‌شود. بخش مهمی از کارکرد این طرح‌ها به تغییر رفتار رواناب در طبیعت مربوط است. زمانی که آب باران با سرعت زیاد از ارتفاعات به سمت دشت‌ها حرکت می‌کند، فرصت چندانی برای نفوذ در خاک ندارد؛ اما ایجاد بندها و سازه‌های آبخیزداری می‌تواند سرعت جریان را کاهش دهد و شرایط مناسب‌تری برای نفوذ تدریجی آب فراهم کند.
در مناطق مستعد، بخشی از آب مهارشده در پشت سازه‌ها به‌تدریج در زمین نفوذ می‌کند و می‌تواند به تغذیه آبخوان‌ها و تقویت رطوبت خاک کمک کند. البته میزان تاثیرگذاری این فرایند به جنس زمین، ساختار زمین‌شناسی، عمق آبرفت، وضعیت رسوبات و شرایط هیدرولوژیک هر حوزه بستگی دارد.
از سوی دیگر، سازه‌های آبخیزداری با کاهش سرعت جریان آب، میزان فرسایش خاک و انتقال رسوبات را نیز محدود می‌کنند. این مسئله به‌ویژه در حوزه‌هایی که شیب زمین زیاد است و بارش‌های شدید رخ می‌دهد، اهمیت دارد؛ زیرا انتقال حجم زیادی از رسوبات می‌تواند به تخریب اراضی پایین‌دست و کاهش ظرفیت آبراهه‌ها منجر شود.
آبگیری کامل سازه‌های هفت شهرستان بوشهر
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به عملکرد سازه‌های آبخیزداری استان در بارندگی‌های اخیر اظهار کرد: در سطح استان بوشهر ۲۵۰ سازه آبخیزداری وجود دارد که ظرفیت مخازن آنها در مجموع حدود شش میلیون مترمکعب است.
بارندگی‌های اخیر شرایط مناسبی برای آبگیری این سازه‌ها فراهم کرد و در هفت شهرستان استان، تمامی سازه‌های آبخیزداری به‌طور کامل آبگیری شدن علیرضا منصوری افزود: بارندگی‌های اخیر شرایط مناسبی برای آبگیری این سازه‌ها فراهم کرد و در هفت شهرستان استان، تمامی سازه‌های آبخیزداری به‌طور کامل آبگیری شدند. در سه شهرستان دیگر نیز میزان آبگیری در سطح مطلوب و قابل قبولی قرار داشت.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر با اشاره به قابلیت تکرار آبگیری در طول سال تصریح کرد: اگر فرایند آبگیری این سازه‌ها در چهار نوبت تکرار شود، حجم استحصال آب از طریق آنها می‌تواند به حدود ۱۴۴ میلیون مترمکعب برسد. این رقم نشان‌دهنده اهمیت سازه‌های آبخیزداری در مدیریت رواناب‌های فصلی و استفاده حداکثری از بارندگی‌هاست.
منصوری با اشاره به وضعیت مطالعات حوزه‌های آبخیز استان بیان کرد: تاکنون حدود ۴۵ درصد از حوزه‌های آبخیز بوشهر مورد مطالعه قرار گرفته‌اند و زمینه برای اجرای فعالیت‌های آبخیزداری در این مناطق فراهم است. توسعه مطالعات و اجرای طرح‌ها در حوزه‌های دارای اولویت می‌تواند ظرفیت استان را برای کنترل رواناب و حفاظت از منابع طبیعی افزایش دهد.
وی تاکید کرد: آبخیزداری تنها به احداث بندهای سنگی، ملاتی و خاکی محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از اقدامات بیولوژیک و بیومکانیک نیز در کنار پروژه‌های سازه‌ای اجرا می‌شود. نهال‌کاری، ایجاد هلالی‌های آبگیر و چاله‌زنی از جمله اقداماتی هستند که با هدف افزایش نفوذ آب، تقویت پوشش گیاهی و کاهش فرسایش خاک دنبال می‌شوند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر خاطرنشان کرد: ترکیب اقدامات سازه‌ای و غیرسازه‌ای می‌تواند در تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی، کنترل سیلاب، کاهش انتقال رسوبات و احیای پوشش گیاهی نقش موثری داشته باشد.
ضرورت تداوم طرح‌ها و نگهداری سازه‌ها
آبگیری بیش از ۱۰۰ سازه در دشتی و ثبت عملکرد مناسب سازه‌های آبخیزداری در سایر شهرستان‌های استان، اهمیت این طرح‌ها را در مدیریت منابع آب نشان می‌دهد؛ با این حال، نباید ظرفیت مخازن را با میزان قطعی تغذیه آبخوان‌ها یا آب قابل بهره‌برداری یکسان دانست. بخشی از آب ذخیره‌شده ممکن است تبخیر شود یا به شکل دیگری از حوزه خارج شود و میزان نفوذ آن نیز به شرایط زمین‌شناسی بستگی دارد.
از این رو، پایش مستمر عملکرد سازه‌ها، لایروبی در صورت نیاز، بررسی استحکام بندها و تکمیل مطالعات حوزه‌های آبخیز باید در کنار توسعه پروژه‌های جدید مورد توجه قرار گیرد. همچنین اجرای طرح‌های بیولوژیک و تقویت پوشش گیاهی می‌تواند اثربخشی اقدامات سازه‌ای را افزایش دهد.
بارندگی‌های اخیر نشان داد دشتی از ظرفیت قابل توجهی برای مدیریت رواناب برخوردار است و سازه‌های آبخیزداری می‌توانند بخشی از فشار ناشی از سیلاب را کاهش دهند. اکنون مهم‌ترین ضرورت، تبدیل این دستاورد مقطعی به برنامه‌ای مستمر برای حفاظت از منابع طبیعی و آب است؛ برنامه‌ای که در آن هر بارندگی، به‌جای آنکه صرفاً به‌عنوان یک رخداد کوتاه‌مدت تلقی شود، فرصتی برای ذخیره آب، احیای طبیعت و تقویت تاب‌آوری مناطق خشک و نیمه‌خشک باشد.