ایران و آمریکا: اروپا در حاشیه دیپلماسی؛ نقش ترامپ و تاثیر بر برجام
منتشرشده: · ایران
در سال ۲۰۰۳، فرانسه، آلمان و بریتانیا آغاز مذاکراتی با ایران کردند که منجر به توافق سعدآباد شد. اما در سال ۲۰۲۵، پس از حملات بمب‌افکن آمریکایی، نقش اروپا در دیپلماسی ایران به حاشیه رانده شد. این تغییر جایگاه، به ویژه در دوره ریاست جمهوری ترامپ، تاثیر قابل توجهی بر روند برجام داشت.
در ۲۰ ژوئن ۲۰۲۵، وزیران خارجه فرانسه، آلمان و بریتانیا همراه با مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در ژنو با وزیر امور خارجه ایران دیدار کردند. هدف این نشست، گشودن مسیر دیپلماتیک برای جلوگیری از گسترش جنگ ایران و اسرائیل و جلوگیری از ورود مستقیم آمریکا به درگیری بود.
یک روز و نیم پس از این نشست، بمب‌افکن‌های آمریکایی تاسیسات هسته‌ای ایران در فردو، نطنز و اصفهان را هدف قرار دادند. در همان روز، رئیس‌جمهور آمریکا، دونالد ترامپ، تلاش‌های اروپایی را کم‌اهمیت جلوه داد و گفت که ایران می‌خواهد با واشنگتن مذاکره کند و اروپا نمی‌تواند در این مسئله کمکی کند.
این رویداد تصویری روشن از تغییر جایگاه اروپا در دیپلماسی مربوط به ایران است. اروپا که در سال ۲۰۱۵ یکی از معماران توافق هسته‌ای بود، یک دهه بعد نتوانست ابتکار دیپلماتیک تاثیرگذاری برای حل بحران داشته باشد.
در نوامبر ۲۰۲۶، با ادامه درگیری ایران و آمریکا، نقش اصلی میانجی‌گری در اختیار کشورهای قطر و پاکستان قرار گرفته است. در حالی که اروپا و شهروندان آن همچنان با پیامدهای اقتصادی و امنیتی جنگ دست و پنجه نرم می‌کند.
چگونه اروپا از بازیگر اصلی در مذاکرات هسته‌ای ایران به موقعیتی رسیده که نه در تصمیم‌های نظامی آمریکا نقش تعیین‌کننده‌ای دارد و نه در مذاکرات پایان جنگ جایگاهی در اختیار گرفته است؟
برای پاسخ به این پرسش باید به بیش از دو دهه دیپلماسی اروپا، وابستگی اقتصادی و امنیتی آن به آمریکا و تغییر رویکرد واشنگتن در دوران ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ بازگشت.
از ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۵، اروپا با آغاز مذاکرات در تهران، به معمار اصلی مذاکرات هسته‌ای تبدیل شد. در اکتبر ۲۰۰۳، وزیران خارجه سه کشور اروپایی به تهران سفر کردند و مذاکرات آن‌ها به توافق سعدآباد انجام شد. در نوامبر ۲۰۰۴، توافق پاریس منعقد شد. این توافق‌ها پایدار نماندند اما اروپا توانست مسیر دیپلماسی را باز نگه دارد.
با مشارکت آمریکا، روسیه و چین، مذاکرات در قالب گروه ۱+۵ ادامه یافت. مسئولان سیاست خارجی اتحادیه اروپا، از خاویر سولانا و کاترین اشتون تا فدریکا موگرینی، مسئولیت هماهنگی میان طرف‌ها را بر عهده داشتند.
اما با وجود سال‌ها مذاکره، اروپا نتوانست به‌تنهایی به توافقی جامع دست یابد. دلیل اصلی اختلافات فنی بر سر برنامه هسته‌ای نبود، بلکه فشارهای اقتصادی علیه ایران از سوی آمریکا بود و رفع آن‌ها به تصمیم واشنگتن بستگی داشت.
برجام در ۲۰۱۵، نقطه عطف مذاکرات بود. انتخاب حسن روحانی و آمادگی دولت باراک اوباما برای مذاکره مستقیم زمینه پیشرفت سریع‌تر گفت‌وگوها را فراهم کرد. در سپتامبر ۲۰۱۳، وزیران خارجه ایران و آمریکا در نیویورک دیدار کردند و دو ماه بعد، توافق موقت ژنو به دست آمد. در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۵، ایران و شش قدرت جهانی به توافق جامع هسته‌ای یا برجام رسیدند.
برجام را می‌توان یکی از برجسته‌ترین موفقیت‌های دیپلماتیک اتحادیه اروپا دانست، اما پس از آن، نقش اروپا در دیپلماسی ایران به حاشیه رانده شد.