میراث یک فیلسوف پرسشهایی است که در ذهن نسلهای بعد باقی میگذارد

مریم خاتمی صبح دوشنبه در آیین نکوداشت فیلسوف فرهنگ، رضا داوری اردکانی، با تاکید بر پیوند میان تفکر فلسفی و فضیلت اخلاقی اظهار کرد: در شرایطی که هجمهها و فضای ناامیدی میتواند جامعه را تحت تاثیر قرار دهد، بازخوانی اندیشه عالمان و…
مریم خاتمی صبح دوشنبه در آیین نکوداشت فیلسوف فرهنگ، رضا داوری اردکانی، با تاکید بر پیوند میان تفکر فلسفی و فضیلت اخلاقی اظهار کرد: در شرایطی که هجمهها و فضای ناامیدی میتواند جامعه را تحت تاثیر قرار دهد، بازخوانی اندیشه عالمان و متفکران میتواند به تقویت امید و خودآگاهی اجتماعی کمک کند.
وی با اشاره به دشواری سخن گفتن درباره شخصیتی که هم پیوند عاطفی و هم نسبت علمی با او دارد، افزود: در مواجهه با یک متفکر باید میان خاطرات و عواطف شخصی با حق اندیشه تفاوت قائل شد؛ چراکه احترام به یک اندیشمند نباید به ستایش بیمحابا و داوری غیرانتقادی درباره آثار او منجر شود.
احترام به دانشجو؛ جلوهای از منش اخلاقی استاد
خاتمی با بیان خاطراتی از دوران دانشجویی خود در سالهای پس از انقلاب گفت: یکی از ویژگیهای برجسته داوری اردکانی در ارتباط با دانشجویان، رفتار همراه با متانت و احترام بود. در شرایطی که فضای دانشگاهی نسبت به روابط دانشجویان دختر و پسر حساسیتهای خاصی داشت، رفتار استاد با دانشجویان بر پایه احترام به شخصیت انسانی آنان شکل گرفته بود.
وی ادامه داد: داوری اردکانی فارغ از جنسیت و جایگاه دانشجویان، برای نظرات و پرسشهای آنان ارزش قائل میشد و حتی اگر دانشجویی پرسش نامناسب یا نادرستی مطرح میکرد، با حوصله به آن گوش میداد و تلاش میکرد مسئله را برای او روشن کند.
این دانشآموخته فلسفه با اشاره به سعهصدر و سلامت اخلاقی این استاد خاطرنشان کرد: یکی از خاطرات ماندگارم به موضوع استخدام یکی از دانشجویان پیشین او بازمیگردد؛ با وجود کدورتی که میان استاد و آن فرد وجود داشت، داوری اردکانی نهتنها با استخدام او مخالفت نکرد، بلکه از نخستین افرادی بود که با این تصمیم مخالفت خود را اعلام کرد. این رفتار نشان میدهد فضیلت اخلاقی زمانی به کمال میرسد که انسان حتی در برابر کسی که از او رنجیده است، از مدار انصاف خارج نشود.
کلاسهای داوری؛ آموزش اندیشیدن به جای انتقال محفوظات
خاتمی با تشریح شیوه تدریس داوری اردکانی اظهار کرد: کلاسهای او از الگوی متعارف و خطی تدریس پیروی نمیکرد و گاهی بحث از موضوعی آغاز میشد که در نگاه نخست ارتباط روشنی با مسئله اصلی نداشت؛ اما با پیشرفت بحث، ارتباط مقدمات و نتایج آشکار میشد و افق تازهای پیش روی دانشجویان قرار میگرفت.
وی افزود: شاید این شیوه برای دانشجویی که به دنبال جزوهای مرتب برای امتحان و کسب نمره بود، چندان متعارف به نظر نمیرسید؛ اما برای دانشجویانی که مطالعات قبلی داشتند، فرصتی ارزشمند برای ورود به مباحث فلسفی و کشف مسیرهای تازه اندیشه فراهم میکرد.
این دانشآموخته فلسفه با اشاره به تاکید استاد بر مطالعه مستمر گفت: داوری اردکانی همواره تاکید داشت برای یک ساعت تدریس، ۲۰ ساعت مطالعه میکند. فارغ از محاسبه دقیق این زمان، این جمله نشاندهنده جدیت و مسئولیتپذیری علمی استادی است که حتی پس از سالها تدریس، خود را نیازمند مطالعه، آمادگی و بازنگری میداند.
فرهنگ؛ فراتر از میراث و ستایش گذشته
خاتمی با اشاره به تعلق عمیق داوری اردکانی به فرهنگ بیان کرد: انس با حافظ و مولوی، توجه به حکمت اسلامی و آشنایی گسترده با فلسفه جدید، در جهان فکری او بهگونهای با یکدیگر پیوند خوردهاند که مسئله فرهنگ را از سطح مجموعهای از آثار و میراث تاریخی فراتر میبرد.
وی ادامه داد: فرهنگ صرفاً آن چیزی نیست که از گذشته باقی مانده، بلکه زمینهای است که در آن میاندیشیم، جهان را میفهمیم و امکان زندگی خود را بازمیشناسیم. میراث فرهنگی زمانی در زندگی حضور پیدا میکند که بتوانیم با آن وارد گفتوگو شویم و نسبت آن را با پرسشهای امروز خود بشناسیم.
این شاگرد داوری اردکانی با تاکید بر اهمیت اندیشه او برای جامعه ایران گفت: اهمیت تفکر وی در دعوت به خودآگاهی تاریخی است؛ دعوتی که نه با نفی گذشته سازگار است و نه با پناه بردن به گذشته برای گریز از دشواریهای جهان جدید. اندیشیدن به ایران نیز صرفاً اندیشیدن به تاریخ سپریشده نیست، بلکه پرسش از امکان آیندهای است که در آن پیوند با گذشته مانع مواجهه با اکنون نشود.
بزرگداشت فیلسوف با نقد اندیشههای او معنا پیدا میکند
خاتمی با تاکید بر ضرورت نقدپذیری اندیشههای فلسفی اظهار کرد: ممکن است با بخشی از دیدگاههای داوری اردکانی موافق نباشیم و این کاملاً طبیعی است؛ چراکه آرای هر متفکری باید در معرض نقد قرار گیرد. خود او نیز نقل میکرد هنگام بازخوانی نوشتههای گذشتهاش، در حاشیه آنها نکات و ملاحظات تازهای مینویسد.
وی افزود: این موضوع نشان میدهد فلسفه عرصه مصونیت اشخاص از نقد نیست و حتی یک اندیشمند نیز باید بتواند اندیشههای گذشته خود را دوباره بررسی کند. بزرگداشت داوری اردکانی اگر به تکرار ستایشها محدود شود، با روح پرسشگری حاکم بر آثار او فاصله خواهد داشت.
این دانشآموخته فلسفه در پایان با اشاره به ماندگاری شخصیت علمی و اخلاقی داوری اردکانی خاطرنشان کرد: امروز با متفکری روبهرو هستیم که پرسش از تاریخ و تجدد را به مسئلهای زنده در اندیشه معاصر ایران تبدیل کرده و با استادی مواجهیم که در کلاس درس او، با وجود دشواری مباحث، افق تازهای در ذهن دانشجو گشوده میشد.
خاتمی تاکید کرد: میراث یک فیلسوف را نباید تنها در کتابخانهها و فهرست آثارش جستوجو کرد؛ بخشی از این میراث در پرسشهایی است که در ذهن نسلهای بعد باقی میماند. شاید بتوان حاصل آشنایی با داوری اردکانی را در این عبارت خلاصه کرد: در برابر حقیقت پرسشگر، در برابر انسان مسئول و در برابر زمانه خویش آگاه باشیم.