هدهد ویژن

اندیشه فلسفی «داوری اردکانی» افق‌های آینده جهان را آشکار می‌کند

منتشرشده: · ورزش · یزد

اندیشه فلسفی «داوری اردکانی» افق‌های آینده جهان را آشکار می‌کند

سیدجواد میری، ظهر دوشنبه در آیین نکوداشت رضا داوری اردکانی و در تشریح نسبت اندیشه فلسفی این متفکر با آینده جهان اظهار کرد: برای فهم این موضوع که چرا گفته می‌شود فیلسوف تفکری را بیان می‌کند که آینده جهان است، ابتدا باید تاکید کرد…

سیدجواد میری، ظهر دوشنبه در آیین نکوداشت رضا داوری اردکانی و در تشریح نسبت اندیشه فلسفی این متفکر با آینده جهان اظهار کرد: برای فهم این موضوع که چرا گفته می‌شود فیلسوف تفکری را بیان می‌کند که آینده جهان است، ابتدا باید تاکید کرد که این عبارت را نباید به معنای پیشگویی درباره رویدادهای آینده دانست؛ زیرا آینده در دستگاه فکری داوری بیشتر به معنای صورت تاریخی جهانی است که هنوز به‌طور کامل پدیدار نشده، اما امکان آن در اندیشه آشکار شده است.

وی افزود: داوری اردکانی در آثار و گفتارهای خود درباره فلسفه، تفکر، دین، تکنولوژی، غرب، توسعه و توسعه‌نیافتگی، دانشگاه و بحران‌های جهان معاصر، میان دو معنای متفاوت از فکر تمایز قائل می‌شود؛ نخست فکر به معنای محاسبه، تحلیل، برنامه‌ریزی و حل مسئله و دوم تفکر به معنای گشودگی نسبت به حقیقت، تاریخ و جهان و نسبت انسان با هستی.

میری تصریح کرد: از نظر داوری، تفکر فلسفی در معنای اصیل خود صرفاً مجموعه‌ای از گزاره‌ها یا استدلال‌های منطقی نیست، بلکه زمانی شکل می‌گیرد که انسان با یک پرسش بنیادین نسبت برقرار کند؛ پرسشی که تنها مسئله‌ای برای حل کردن نیست، بلکه افق تازه‌ای برای زیستن و فهم جهان می‌گشاید.

تفکر فلسفی؛ فراتر از محاسبه و حل مسئله

وی ادامه داد: فیلسوف لزوماً سازنده مستقیم آینده نیست، اما ممکن است نخستین کسی باشد که منطق آینده را می‌بیند، صورت‌بندی می‌کند و به زبان می‌آورد؛ گاهی یک اندیشه فلسفی پیش از آنکه در سیاست، علم، تکنولوژی، اقتصاد یا فرهنگ ظهور کند، در آثار یک فیلسوف مطرح می‌شود.

میری با اشاره به مفهوم انس در اندیشه داوری بیان کرد: وقتی داوری تفکر را از جنس انس می‌داند، منظور او احساس عاطفی ساده یا علاقه شخصی به فلسفه نیست، بلکه انس نوعی همخانه شدن با پرسش و حقیقت است؛ به این معنا که پرسش فلسفی دیگر موضوعی بیرونی نیست که فرد در زمان مطالعه با آن مواجه شود و سپس آن را کنار بگذارد، بلکه به نحوه دیدن، داوری کردن و زیستن او راه پیدا می‌کند.

وی خاطرنشان کرد: در تفکر اصیل، انسان همیشه به دنبال پاسخ نهایی و فوری نیست، بلکه گاهی باید در پرسش باقی بماند؛ زیرا پرسش‌هایی مانند معنای علم، حقیقت، آزادی و آینده جهان را نمی‌توان مانند یک مسئله فنی صرفاً با داده و محاسبه پاسخ داد.

فیلسوف؛ آشکارکننده منطق پنهان جهان آینده

این استاد دانشگاه با تفکیک فیلسوف از فعال حوزه تاریخ فلسفه گفت: ممکن است فردی تاریخ فلسفه بداند، درباره فیلسوفان مقاله بنویسد و مفاهیم فلسفی را تحلیل کند، اما فیلسوف در معنای عمیق تاریخی کسی است که با پرسش‌های بنیادین عصر خود مواجه می‌شود و می‌تواند منطق پنهان وضعیت تاریخی زمانه‌اش را آشکار کند.

وی افزود: فیلسوفان بزرگ معمولاً سه کار انجام می‌دهند؛ نخست وضعیت تاریخی عصر خود را می‌بینند، سپس منطق پنهان آن وضعیت را آشکار می‌کنند و در نهایت امکان‌های آینده را در قالب مفاهیم فلسفی بیان می‌کنند؛ برای نمونه دکارت، کانت، مارکس، نیچه و هایدگر هر یک از منظر اندیشه خود به توضیح وجوهی از جهان جدید پرداخته‌اند.

میری با اشاره به مفهوم آینده در اندیشه داوری اظهار کرد: آینده صرفاً به معنای فردا، سال آینده یا قرن بعد نیست، بلکه مفهومی تاریخی و وجودی دارد؛ ممکن است جامعه‌ای از نظر زمانی در قرن بیست‌ویکم زندگی کند، اما هنوز به آینده تاریخی خود وارد نشده باشد. همچنین ممکن است اندیشه‌ای در گذشته شکل گرفته باشد، اما آثار و پیامدهای آن هنوز به‌طور کامل تحقق نیافته باشد.

وی با تاکید بر پیوند فلسفه و تاریخ تصریح کرد: فلسفه در خلا پدید نمی‌آید و هر فلسفه‌ای پاسخی به وضعیت تاریخی خاص است؛ فلسفه یونان در نسبت با ظهور شهر و پرسش از نظم و حقیقت شکل گرفت و فلسفه جدید نیز در ارتباط با علم جدید، سوژه‌محوری و تحولات مناسبات اجتماعی پدید آمد. از این منظر، فیلسوف در تاریخ زندگی می‌کند، اما گاهی امکانی را در تاریخ می‌بیند که دیگران هنوز قادر به دیدن آن نیستند.

پیوند اندیشه داوری با فلسفه هایدگر

این استاد دانشگاه با اشاره به تاثیر اندیشه هایدگر بر دستگاه فکری داوری گفت: بخش مهمی از اندیشه داوری از گفت‌وگوی عمیق با فلسفه قاره‌ای، به‌ویژه هایدگر، شکل گرفته است؛ هرچند نباید داوری را صرفاً شارح یا مقلد هایدگر دانست. تمایز میان تفکر محاسبه‌گر و تفکر تاملی در آثار داوری درباره علم، تکنولوژی و توسعه نیز قابل مشاهده است.

میری افزود: تفکر محاسبه‌گر می‌خواهد همه‌چیز را اندازه‌گیری، پیش‌بینی و کنترل کند، اما تفکر تاملی به معنای اندیشیدن درباره معنای هستی، جهان و نسبت انسان با آن است. از این منظر، علم و تکنولوژی را نمی‌توان صرفاً ابزارهایی خنثی تصور کرد؛ زیرا علم و تکنولوژی جدید درون یک جهان تاریخی شکل گرفته‌اند و خود نیز در بازسازی آن جهان نقش دارند.

تکنولوژی؛ شیوه‌ای از مواجهه انسان با جهان

وی با بیان اینکه تکنولوژی صرفاً مجموعه‌ای از ابزارها نیست، اظهار کرد: تکنولوژی جدید نوعی نگاه به موجودات و شیوه‌ای از مواجهه با جهان است که در آن طبیعت، انسان و حتی علم ممکن است به منبع سرمایه یا داده تبدیل شوند؛ بنابراین مسئله داوری مخالفت ساده با تکنولوژی یا بازگشت به گذشته نیست، بلکه ضرورت اندیشیدن درباره نسبتی است که انسان با جهان تکنولوژیک برقرار می‌کند.

میری ادامه داد: تکنولوژی بر نوع نیازهای انسان، سرعت زندگی، آموزش و پرورش، سیاست، اقتصاد و حتی زبان و تخیل او تاثیر می‌گذارد؛ به همین دلیل برای فهم آینده جهان، نباید تنها به اختراعات فنی یا پیش‌بینی‌های اقتصادی توجه کرد، بلکه باید پرسید چه نوع تفکری جهان تکنولوژیک را شکل داده و چه نوع انسانی در آن پدیدار می‌شود.

توسعه‌نیافتگی را نمی‌توان به عقب‌ماندگی اقتصادی تقلیل داد

این استاد دانشگاه با اشاره به دیدگاه داوری درباره غرب و تجدد بیان کرد: در آثار داوری، غرب صرفاً یک جغرافیا یا مجموعه‌ای از کشورها نیست، بلکه نوعی عالم تاریخی است؛ یعنی مجموعه‌ای از مبانی، ارزش‌ها، نهادها، علوم، هنرها، سیاست‌ها و شیوه‌های زندگی که مفاهیمی مانند سوژه‌بودن انسان، استقلال علم جدید، تکنولوژی، دولت مدرن و اقتصاد سرمایه‌داری در بستر آن شکل گرفته‌اند.

وی افزود: مسئله جوامعی مانند ایران این است که می‌خواهند نتایج تمدن جدید را بدون توجه به مسیر تاریخی و فکری شکل‌گیری آن به دست آورند؛ درحالی‌که از منظر داوری، مسئله صرفاً انتقال تکنولوژی نیست، بلکه باید عالمی را شناخت که تکنولوژی در آن معنا پیدا کرده است.

میری در تشریح دیدگاه داوری درباره توسعه‌نیافتگی اظهار کرد: اگر نظریه را به معنای چارچوبی برای طرح پرسش‌ها و تفسیر یک وضعیت تاریخی بدانیم، می‌توان گفت داوری طرحی فلسفی درباره توسعه‌نیافتگی دارد؛ زیرا توسعه را فرایندی صرفاً فنی و اقتصادی نمی‌داند و معتقد است نمی‌توان توسعه‌نیافتگی را به فهرستی از کمبودها و عقب‌ماندگی‌ها تقلیل داد.

وی تصریح کرد: البته اگر نظریه را به معنای دستگاهی با مفاهیم تعریف‌شده، سازوکارهای علّی روشن، روش سنجش و توضیح منظم درباره تفاوت مسیر کشورها بدانیم، آثار داوری چنین نظریه‌ای را به‌طور کامل ارائه نمی‌کند؛ او بیشتر از آنکه مدل تجربی یا نسخه‌ای برای سیاست‌گذاری عرضه کند، مفروضات و پیش‌فرض‌های فکری و تاریخی توسعه را به نقد می‌کشد.

این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: دقیق‌تر آن است که داوری را نظریه‌پرداز توسعه‌نیافتگی به معنای متعارف علوم اجتماعی ندانیم، بلکه او تشخیصی فلسفی از زمینه‌های تاریخی و فکری توسعه‌نیافتگی ارائه می‌کند؛ تشخیصی که می‌تواند به نظریه‌پردازی در این حوزه کمک کند، اما جایگزین تحلیل تاریخی و تجربی نمی‌شود. سهم اصلی او در این بحث، آشکار کردن پرسش‌هایی درباره تاریخ، تفکر، تقلید و امکان آینده‌سازی است.

میری در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به یکی از وجوهی که به گفته او در بررسی شخصیت و اندیشه رضا داوری کمتر مورد توجه قرار گرفته است، بر اهمیت عشق در فهم فلسفه و شخصیت فکری او تاکید کرد.

خبرهای مرتبط