شاهنامه: از حماسه تا روانشناسی؛ چگونه لایههای معنایی آن ماندگاری میبخشد
منتشرشده: · بهروزرسانی: · فرهنگ و هنر · یزد

دختر فیلسوف فرهنگ، نگار داوری، در آیین نکوداشت به بررسی لایههای معنایی شاهنامه پرداخت و نشان داد که این اثر حماسی نه تنها به هویت ملی میپردازد، بلکه درک روانی شخصیتها و مرزهای خودی و دیگری را نیز به تصویر میکشد.
نگار داوری در آیین نکوداشت به یاد پدرش، فیلسوف فرهنگ رضا داوری اردکانی، اشاره کرد که او در سالهای اخیر دو حسرت داشت: فرصت نکردن خواندن شاهنامه و غفلت از نهجالبلاغه.
این صحبتها باعث شد نگار خود به شاهنامهخوانی روی بیاورد، نه بهصورت تخصصی بلکه بهعنوان تجربهای ذوقی، با پرسشی دربارهٔ راز ماندگاری آثار کهن.
او بیان کرد که شاهنامه معمولاً بهعنوان سند هویت ملی معرفی میشود، اما در نگاه او، لایههای معنایی دیگری نیز در آن وجود دارد.
با استفاده از تحلیل گفتمان، او مفهومی «خود» و «دیگری» را در داستانهای شاهنامه بررسی کرد و نشان داد که مرزهای این دو در اثر خاکستری و قابل جابهجایی است.
تحلیل زبانی داستان رستم و شغاد نشان میدهد که شاهنامه نهتنها مثبتنمایی مطلق خودی و منفینمایی دیگری را ارائه میدهد، بلکه مواردی از مثبتنمایی دیگری و منفینمایی خودی نیز دارد؛ این تنوع ممکن است یکی از دلایل ماندگاری اثر باشد.
در داستان رستم و شغاد، متن گاهی زاویه دید شغاد، قاتل پهلوان، را نشان میدهد و زمینهٔ همدلی با او را فراهم میکند.
نگار اشاره کرد که برخی پژوهشگران شاهنامه را صرفاً حماسی میدانند، اما او معتقد است که این اثر علاوه بر حماسه، به ابعاد پیچیده زندگی، عشق و روان انسان نیز توجه دارد.
در داستان بیژن و منیژه، تغییر موضع بیژن و فروتنی او نشان میدهد که مرز میان خودی و دیگری در شاهنامه ثابت نیست و شخصیتها میتوانند در مواجهه با یکدیگر، باورها و قضاوتهای خود را تجدیدنظر کنند.
در بخش دیگری از سخنان، نگار خاطرات نوههای رضا داوری اردکانی درباره پدربزرگشان را قرائت کرد و تصویری متفاوت از چهره علمی و جدی او ارائه داد.
لیلا، نوه بزرگ داوری، گفت که پدربزرگش با مهربانی و حوصله به او میگفت و حتی در بحثهای ساده، به دنیای کودکانه او اهمیت میداد.
این روایتها نشان میدهد که ادبیات و فلسفه در نگاه نسل جدید میتواند به صورت شخصی و خانوادگی نیز درک شود.