جانی دپ؛ طردشدهی دوستداشتنی سینما
منتشرشده: · بهروزرسانی: · فرهنگ و هنر

وقتی نام جانی دپ به میان میآید، احتمالاً اولین چیزی که به ذهنمان میرسد، یکی از شخصیتهای عجیب و بهیادماندنی اوست؛ دزد دریایی حقهبازی که بهسختی میتواند صاف راه برود، مردی با دستهای قیچی یا صاحب کارخانهی شکلاتسازی که…
وقتی نام جانی دپ به میان میآید، احتمالاً اولین چیزی که به ذهنمان میرسد، یکی از شخصیتهای عجیب و بهیادماندنی اوست؛ دزد دریایی حقهبازی که بهسختی میتواند صاف راه برود، مردی با دستهای قیچی یا صاحب کارخانهی شکلاتسازی که رفتارهایش بهاندازهی کارخانهاش عجیب و غیرقابلپیشبینی است.
جانی دپ در بیش از چهار دهه بازیگری، شخصیتهای متفاوتی را به تصویر کشیده، اما در میان بسیاری از آنها میتوان ویژگی مشترکی پیدا کرد: آدمهایی که بهدرستی با دنیای اطرافشان کنار نمیآیند. گاهی جامعه آنها را نمیپذیرد، گاهی خودشان حاضر نیستند مطابق انتظارات دیگران زندگی کنند و گاهی هم ترجیح میدهند به دنیای شخصیشان پناه ببرند.
این علاقه به شخصیتهای نامتعارف از کجا آمده و چه تاثیری بر مسیر حرفهای دپ گذاشته است؟ حالا با اکران فیلم ابنزر Ebenezer به کارگردانی تی وست، که در آن دپ نقش شخصیت مشهور ابنزر اسکروج را بازی میکند، فرصت خوبی است تا نگاهی به کارنامهی او بیندازیم؛ بازیگری که بخش مهمی از شهرتش را مدیون آدمهایی است که شبیه دیگران نیستند.
ستارهای که نمیخواهد شبیه بقیه باشد
جانی دپ فعالیت سینماییاش را در سال ۱۹۸۴ با فیلم ترسناک کابوس در خیابان الم A Nightmare on Elm Street آغاز کرد. بااینحال، شهرت اولیهاش را بیشتر مدیون سریال تلویزیونی خیابان جامپ شماره ۲۱ 21 Jump Street بود؛ مجموعهای که او را به یکی از چهرههای محبوب مخاطبان جوان تبدیل کرد.
اما دپ چندان علاقهای به ادامهی این تصویر نداشت. بهجای آنکه مسیر معمول ستارههای جوان هالیوود را دنبال کند، به همکاری با فیلمسازانی روی آورد که جهان متفاوتی داشتند. حضور در بچه ننه Cry-Baby ساختهی جان واترز و پس از آن ادوارد دستقیچی Edward Scissorhands به کارگردانی تیم برتون، اولین نشانههای جدی این انتخاب بودند.
ادوارد دستقیچی شاید مهمترین شخصیت برای شناخت جهان بازیگری جانی دپ باشد. موجودی با ظاهری ترسناک و رفتاری معصومانه که نمیتواند مانند دیگران زندگی کند. او نه شرور است و نه خطری برای جامعه دارد، اما ظاهر متفاوتش کافی است تا دیگران ابتدا با کنجکاوی به او نزدیک شوند و بعد از مدتی طردش کنند.
دپ برای بازی در این نقش بیشتر از آنکه به دیالوگ متکی باشد، از نگاه و حرکات بدنش استفاده میکند. ادوارد شخصیتی کمحرف و خجالتی است که میخواهد دوست داشته شود، اما نمیداند چگونه با دیگران ارتباط برقرار کند.
همکاری با تیم برتون که خودش نیز در بسیاری از آثارش به آدمهای تنها و متفاوت علاقه نشان داده، تاثیر مهمی بر مسیر حرفهای دپ گذاشت. این دو در سالهای بعد بارها با یکدیگر همکاری کردند و بعضی از مشهورترین شخصیتهای کارنامهی دپ را ساختند.
آدمهای متفاوت، تنهاییهای متفاوت
البته علاقهی جانی دپ به شخصیتهای نامتعارف به فیلمهای فانتزی تیم برتون محدود نمیشود. او در دههی نود با کارگردانهایی مثل جیم جارموش، امیر کوستوریتسا و تری گیلیام همکاری کرد و نشان داد که میتواند در جهانهای سینمایی متفاوتی حضور داشته باشد.
در اد وود Ed Wood، نقش فیلمسازی را بازی کرد که با وجود شکستهای مداوم، همچنان به رویای ساختن فیلمهایش وفادار میماند. اد وود برخلاف ادوارد دستقیچی، از متفاوتبودنش رنج نمیبرد. او چندان اهمیتی به قضاوت دیگران نمیدهد و با خوشبینی عجیبی مسیر خودش را ادامه میدهد.
در مقابل، شخصیت گیلبرت در چه چیزی گیلبرت گریپ را آزار میدهد What’s Eating Gilbert Grape هیچ ویژگی ظاهری عجیبی ندارد. او جوانی معمولی است که زیر بار مسئولیتهای خانوادگی گرفتار شده و نمیتواند زندگی دلخواه خودش را داشته باشد. تنهایی گیلبرت از جنس طردشدن نیست؛ او در میان دیگران زندگی میکند، اما فرصتی برای خودش ندارد.
همین تفاوتها نشان میدهند که شخصیتهای جانی دپ را نمیتوان صرفاً به آدمهای عجیب و غریب محدود کرد. مسئلهی مشترک بسیاری از آنها، دشواری پیدا کردن جایگاهی در جهان اطرافشان است. یکی بهدلیل ظاهرش پذیرفته نمیشود، دیگری با رویاهایش از جامعه فاصله میگیرد و شخصیت دیگری در زندگی روزمره و مسئولیتهایش گرفتار شده است.
دپ در این سالها بهجای تکرار یک نوع شخصیت، شکلهای مختلفی از بیگانگی و تنهایی را تجربه میکرد. گاهی با بازیهایی آرام و کنترلشده و گاهی با رفتارهایی اغراقآمیز و غیرمعمول. همین تنوع بود که او را به یکی از بازیگران غیرقابلپیشبینی سینمای دههی نود تبدیل کرد.
جک اسپارو؛ وقتی متفاوتبودن به نقطهی قوت تبدیل شد
سال ۲۰۰۳ و اکران دزدان دریایی کارائیب: نفرین مروارید سیاه Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl نقطهی عطف دیگری در کارنامهی جانی دپ بود.
جک اسپارو بهسختی در تعریف معمول قهرمانان سینمای ماجراجویانه جا میگیرد. او دروغ میگوید، حقهبازی میکند، از موقعیتهای خطرناک فرار میکند و رفتارهایش همیشه غیرقابلپیشبینی است. بااینحال، همین ویژگیها او را به یکی از محبوبترین شخصیتهای سینمای تجاری تبدیل کردند.
تفاوت مهم جک اسپارو با بسیاری از شخصیتهای قبلی دپ در این است که او نهتنها از متفاوتبودنش ناراحت نیست، بلکه آن را به ابزاری برای زندهماندن و رسیدن به خواستههایش تبدیل میکند. اسپارو حاضر نیست قواعد دیگران را بپذیرد و بیش از هر چیز برای آزادی خودش ارزش قائل است.
این شخصیت نخستین نامزدی اسکار بهترین بازیگر مرد را برای دپ به همراه آورد و او را به ستارهای جهانی تبدیل کرد. اما موفقیت جک اسپارو پیامد دیگری هم داشت. از این پس، شخصیتهای عجیب و رفتارهای غیرمتعارف بیش از گذشته با نام جانی دپ گره خوردند.
در فیلمهایی مانند چارلی و کارخانه شکلاتسازی Charlie and the Chocolate Factory و سوئینی تاد: آرایشگر شیطانی خیابان فلیت Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street، دپ بار دیگر سراغ شخصیتهایی رفت که فاصلهی زیادی با زندگی معمولی دارند.
اما این دو شخصیت، با وجود ظاهر عجیبشان، تفاوت مهمی با یکدیگر دارند. ویلی وانکا مردی است که جهان مخصوص خودش را ساخته و ارتباط با دیگران برایش دشوار شده، درحالیکه سوئینی تاد در نتیجهی رنج و بیعدالتی، به شخصیتی خشمگین و انتقامجو تبدیل شده است.
این تفاوتها اهمیت زیادی دارند؛ چون نامتعارفبودن در فیلمهای دپ همیشه نشانهی معصومیت یا دوستداشتنیبودن نیست. بعضی از شخصیتهای او قربانی جامعهاند، بعضی علیه آن شورش میکنند و بعضی خودشان به تهدیدی برای دیگران تبدیل میشوند.
وقتی ویژگی منحصربهفرد به فرمول تبدیل میشود
محبوبیت جهانی جانی دپ در دههی اول قرن حاضر، باعث شد ویژگیهایی که زمانی او را از ستارههای دیگر متمایز میکردند، به بخش مهمی از تصویر عمومیاش تبدیل شوند.
گریمهای سنگین، لباسهای غیرمعمول، لحنهای عجیب و حرکات اغراقشده دیگر برای مخاطبان ناآشنا نبودند. کافی بود نام جانی دپ به فیلمی اضافه شود تا انتظار شخصیتی متفاوت و عجیب شکل بگیرد.
همین موضوع بهتدریج به یکی از چالشهای بازیگری او تبدیل شد. در آثاری مانند سایههای تاریک Dark Shadows، رنجر تنها The Lone Ranger و مورتدکای Mortdecai، میتوان ردپای همان ویژگیهای آشنا را پیدا کرد، اما این بار نتیجه بهاندازهی تجربههای پیشین موفق نبود.
مسئله این نبود که دپ دیگر نمیتوانست شخصیتهای متفاوتی خلق کند؛ بلکه تکرار برخی ویژگیهای ظاهری و رفتاری، از تازگی آنها کاسته بود. چیزی که در ابتدا نشانهی جسارت او در انتخاب نقشها محسوب میشد، در بعضی آثار به فرمولی قابلپیشبینی شباهت پیدا کرد.
بااینحال، دپ هرگز بازیگری را به این نوع شخصیتها محدود نکرد. در عشاء سیاه Black Mass، با بازی در نقش ویتی بالجر، خلافکار مشهور آمریکایی، بار دیگر تواناییاش را در ایفای نقش شخصیتی واقعی، خشن و پیچیده نشان داد. در میناماتا Minamata نیز نقش یوجین اسمیت، عکاس خبری آمریکایی را بازی کرد؛ مردی سرخورده که با ثبت رنج دیگران دوباره معنایی برای زندگی و حرفهاش پیدا میکند.
این نقشها یادآوری میکنند که بخش مهمی از توانایی جانی دپ نه در گریمهای عجیب، بلکه در به تصویر کشیدن آدمهایی است که رابطهی پیچیدهای با خودشان و جهان اطرافشان دارند.
اما افتوخیزهای حرفهای تنها مسئلهی دپ در این سالها نبود. اختلاف او با همسر سابقش، امبر هرد، به اتهامهای متقابل و دادگاههایی جنجالی کشیده شد که جزئیات زندگی خصوصی آنها را به موضوع بحث رسانهها و شبکههای اجتماعی تبدیل کرد. دپ در سال ۲۰۲۰ در شکایت از یک روزنامهی بریتانیایی شکست خورد و پس از آن یکی از نقشهای مهمش را در هالیوود از دست داد.
دو سال بعد، دادگاه پرسروصدای او و هرد در آمریکا با رای هیات منصفه عمدتاً به سود دپ پایان یافت، هرچند یکی از ادعاهای متقابل هرد نیز پذیرفته شد. این حواشی در کنار ناکامی برخی فیلمهایش، بر جایگاه حرفهای او سایه انداختند و حضورش در تولیدات بزرگ هالیوودی کمرنگتر شد. دپ بازیگری را کنار نگذاشت، اما برای مدتی خبرهای زندگی شخصیاش بیشتر از نقشآفرینیهای تازهاش مورد توجه قرار میگرفت.
ابنزر؛ یک غریبهی دیگر؟
حالا جانی دپ با فیلم ابنزر Ebenezer به کارگردانی تی وست، بار دیگر سراغ شخصیتی رفته که زندگیاش با تنهایی و فاصله گرفتن از دیگران تعریف میشود.
ابنزر اسکروج، شخصیت مشهور داستان سرود کریسمس A Christmas Carol نوشتهی چارلز دیکنز، پیرمردی ثروتمند، خسیس و بداخلاق است که علاقهای به معاشرت با دیگران ندارد. او چنان در دنیای محدود خودش گرفتار شده که محبت، بخشندگی و ارتباط انسانی برایش تقریباً معنای خود را از دست دادهاند.
اسکروج از این نظر به بعضی از شخصیتهای پیشین دپ شباهت دارد، اما تفاوت مهمی هم با آنها پیدا میکند. بسیاری از شخصیتهای مشهور دپ بهدلیل تفاوتهایشان از جامعه فاصله گرفتهاند، درحالیکه اسکروج خودش تصمیم گرفته دیگران را از زندگیاش کنار بگذارد.
داستان دیکنز دربارهی مردی است که در مواجهه با گذشته، حال و آیندهاش، ناچار میشود به انتخابهای خود فکر کند و امکان تغییر را بپذیرد. تی وست که پیشتر با فیلمهای ترسناکی مانند ایکس X و پرل Pearl شناخته شده، در اقتباس تازهاش به جنبههای فراطبیعی و ترسناک این داستان نیز توجه کرده است.
از این منظر، انتخاب جانی دپ برای نقش اسکروج جالب است. او در طول دوران بازیگریاش بارها شخصیتهایی را به تصویر کشیده که نمیتوانستند یا نمیخواستند مطابق قواعد جامعه زندگی کنند. اما اسکروج علاوه بر تنهایی و ناسازگاری، با مسئلهی دیگری روبهرو است: آیا آدمی که سالها از دیگران فاصله گرفته، هنوز میتواند تغییر کند؟
نگاهی به کارنامهی دپ نشان میدهد که او بیشتر از قهرمانان بینقص، به آدمهای پیچیده، آسیبپذیر، سرکش و گاهی حتی دوستنداشتنی علاقه نشان داده است. شخصیتهایی که هر کدام به شکلی تلاش میکنند جای خودشان را در جهان پیدا کنند یا دنیایی مطابق میلشان بسازند.
شاید همین ویژگی مهمترین وجه مشترک نقشهای بهیادماندنی جانی دپ باشد؛ شخصیتهایی که ما را وادار میکنند از زاویهای متفاوت به آدمهای اطرافمان نگاه کنیم. اسکروج هم میتواند ادامهی همین مسیر باشد، با یک تفاوت مهم: این بار داستان فقط دربارهی زندگی در حاشیهی جامعه نیست، بلکه دربارهی امکان بازگشت به میان دیگران است.