مفهوم تاریخ در دیدگاه مارکس و انگلس
منتشرشده: · فرهنگ و هنر

کتاب «درآمدی بر ماتریالیسم تاریخی» به بررسی نظریهٔ ماتریالیسم تاریخی میپردازد که بر اساس آن شرایط مادی و شیوهٔ تولید اقتصادی پایهٔ اصلی تحولات تاریخ، سیاست، حقوق و فرهنگ در جوامع انسانی است.
کتاب «درآمدی بر ماتریالیسم تاریخی» توسط آلن وودز نوشته و توسط امیرحسین اسپهبدی ترجمه شده و در انتشارات روزآمد منتشر شد. این اثر بهعنوان بخش نخست یک مجموعهٔ دنبالهدار نوشته شده و هدف آن توضیح روش مارکسیستی تحلیل تاریخ است.
نویسنده در صفحات آغازین تاکید میکند که علت نهایی تغییرات اجتماعی باید در تحولات شیوهٔ تولید جستوجو شود نه در ایدهها و نیتهای فردی. کتاب بر پایهٔ متنی مقدماتی با عنوان «مارکسیسم چیست؟» تنظیم شده که در نسخهٔ اصلی در کنار مباحث ماتریالیسم دیالکتیکی و اقتصاد مارکسیستی قرار دارد.
در این کتاب خواننده با مفاهیم کلیدی مانند نیروهای تولیدی، روابط تولیدی، روبنا، نبرد طبقاتی و نقشآگاهی آشنا میشود. وودز با ارجاع مکرر به نوشتههای مارکس و انگلس، از ایدئولوژی آلمانی و نقد اقتصاد سیاسی تا مانیفست کمونیست، تلاش کرده است نشان دهد که چگونه میتوان تاریخ را نه مجموعهای از وقایع پراکنده بلکه فرایندی قانونمند فهم کرد.
کتاب در فصلهای متعدد پیش میرود: از طرح پرسش تاریخ چیست؟ و نقد کاریکاتوری از مارکسیسم تا مباحثی مانند مراحل سیر تکامل تاریخ، جامعه اولیه بشری، انقلاب نوسنگی، شیوهٔ تولید آسیایی، بردهداری، فئودالیسم، ظهور بورژوازی، سرمایهداری در افول، سوسیالیسم یا بربریت و در پایان پرسشهایی در باب ماتریالیسم تاریخی. مقدمه مترجم نیز با طرح پیوند میان دیالکتیک هگل، تکامل زیستی داروین و تحلیل تاریخی مارکس، زمینهٔ نظری کتاب را روشن کرده است.
در بخش نخست کتاب با عنوان «تاریخ چیست؟» میخوانیم: «چرا باید بپذیریم که کل جهان، از کوچکترین ذرات گرفته تا دورترین کهکشانهای شناخته شده و فرایندی که تکامل انواع گونهها را در برمیگیرد، دارای قوانین است، اما به دلایلی نامعلوم، تاریخ بشر فاقد آن قوانین دانسته میشود؟» روش مارکسیستی، آن جریانی را تحلیل میکند که زیربنای توسعه جامعه بشری از ابتداییترین جوامع قبیلهای تا جوامع مدرن امروزی است.
کسانی که تکامل جوامع بشری را فاقد قانون میدانند، نگرشی موضوعی و عبرتآموز به تاریخ دارند؛ اما در پس پردهٔ این وقایع انتزاعی، لازم است مراحل گذار از یک جامعه به جامعهٔ دیگر را درک کنیم و موتور اصلی این تکامل را بشناسیم.
پیش از مارکس و انگلس، تاریخ به صورت مجموعهای از حوادث غیرمرتبط یا از منظری فلسفی و تصادفی نگریسته میشد. هیچ نگرشی کلی نسبت به تاریخ وجود نداشت و آن را فاقد قوانین درونی میدانستند. با توضیح این واقعیت که تکامل جامعه بشری وابسته به تکامل نیروهای تولیدی است، مارکس و انگلس برای نخستین بار مطالعهٔ علمی تاریخ را بنا نهادند.
این روش علمی ما را قادر میسازد تاریخ را نه مجموعهای از رویدادهای غیرمرتبط و غیرقابل پیشبینی، بلکه بهعنوان مسئلهای قابل فهم و جریانهایی به هم مرتبط درک کنیم. تاریخ، مجموعهای از کنشها و واکنشهاست که در قالب سیاست، اقتصاد و دیگر عرصههای تکامل اجتماعی رخ میدهند. قراردادن مجموعه روابط دیالکتیکی میان همهٔ این پدیدهها کار ماتریالیسم دیالکتیک است. بشر پیوسته به واسطهٔ کار طبیعت را تغییر میدهد و در نتیجه این تغییر، خود نیز دستخوش دگرگونی میشود.
در ادامه نویسنده در فصلی دیگر به «مراحل سیر تکامل تاریخ» میپردازد: «بهطورکلی، تمام تاریخ بشر به نبرد برای قرار گرفتن در سطحی بالاتر از حیوان خلاصه میشود. این نبرد طولانی از هفت میلیون سال پیش و زمانی آغاز شد که اجداد شبه انسان ما برای نخستین بار در حالت ایستاده قرار گرفتند و توانستند دستهایشان را برای انجام کارهای اولیه باز کنند، از آن زمان به بعد، مراحل موفقیتآمیز تکامل اجتماعی بر مبنای تغییرات در توسعه نیروهای تولیدیِ کار- که به آن قدرت برتری بر طبیعت گفته میشود- رشد کرد. جامعه انسانی از میان مراحلی گذر کرده که به وضوح قابل تشخیص است. هر مرحله بر مبنای شیوهای معین از تولید است، که خودش را به صورت روابط طبقاتی درون یک سیستم معین بیان میکند. این روابط بیشتر در یک چشمانداز اجتماعی مشخص، نظیر روانشناسی، اخلاق، حقوق و مذهب ظاهر میشوند.