فیزیک امپمبا، نه فیزیک جهانی: چرا آب داغ گاهی سریعتر از آب سرد یخ میزند؟
منتشرشده: · فناوری

سال ۲۰۲۰، آویناش کومار و جان بچهوفر از دانشگاه سایمون فریزر در کانادا همین منظره را در آزمایشگاه ساختند.
سال ۲۰۲۰، آویناش کومار و جان بچهوفر از دانشگاه سایمون فریزر در کانادا همین منظره را در آزمایشگاه ساختند. آنها یک ذره سیلیکا به قطر ۱٫۵ میکرومتر را در آب قرار دادند و با تله نوری لیزری و بازخورد رایانهای، نیروهایی به ذره وارد کردند که معادل حرکت در منظرهای با دو چاه انرژی بود؛ یکی کمعمق و دیگری عمیقتر.
فیزیک نظری مسئله را از آب جدا کرد و به بررسی سرعت تعادل در سیستمهای داغتر پرداخت
محققان موقعیت آغازین ذره را در هزار بار تکرار، مطابق توزیع آماری یک سیستم با دمای انتخابشده تعیین کردند و سپس بازگشت توزیع موقعیت آن به تعادل را سنجیدند. در تنظیمهای خاص، حالت اولیه داغتر زودتر به تعادل رسید و نسخه قوی اثر امپمبا، با شتاب نمایی نسبت به حالتهای معمول دیده شد. در این آزمایش دیگر تبخیر و برفک و جای ظرف در فریزر هم مطرح نبود.
بعد نوبت کوانتوم رسید. در ۲۰۲۴، گروهی در اینسبروک با شبیهساز کوانتومی از یونهای بهدامافتاده نشان دادند سیستمی که دورتر از حالت متقارن قرار دارد، تقارنش را سریعتر بازمییابد. پژوهشگران موسسه وایزمن نسخه معکوس را روی یک کیوبیت ساختهشده از یون استرانسیوم دیدند؛ حالت اولیه سردتر زودتر از حالت گرمتر به وضعیت نهایی داغ رسید.
ژانویه ۲۰۲۵ هم گروهی چینی در Nature Communications گزارش کرد که با آمادهکردن حالت اولیه مناسب در یک یون کلسیم، کندترین مسیر واهلش یعنی بازگشت سیستم به حالت پایدار را حذف کرده و سرعت رسیدن به تعادل را بهشکل نمایی افزایش دادهاند.
چرا فیزیکدانها به این میانبرها اهمیت میدهند؟ پژوهشگران دانشگاه کیوتو که در سال ۲۰۲۵ معیاری جهانی برای تشخیص اثر امپمبا ارائه کردند، کاربردهایی در بهبود موتورهای گرمایی، فناوری سرمایش، رایانش کوانتومی و زیستفیزیک را محتمل میدانند. البته دانشگاه تاکید میکند که اینها کاربردهای بالقوهاند.
برای کامپیوتر کوانتومی که باید کیوبیتهایش را مدام به حالت پایه برگرداند، هر میانبر در سردشدن اهمیت زیادی دارد و شاید بهسرعت بیشتر یا کاهش زمان آمادهسازی منجر شود. فیزیک امپمبا حالا روی میز آزمایشگاههایی است که با چند اتم کار میکنند.
کپی لینک
پسری که فیزیکدان نشد
امپمبا هیچوقت فیزیکدان نشد. در رشته مدیریت حیاتوحش درس خواند، بعدها برای ادامه تحصیل به استرالیا و آمریکا رفت و سالها بهعنوان مامور حیاتوحش در وزارت منابع طبیعی و گردشگری تانزانیا کار کرد.
دنیس آزبورن در ۲۰۱۴ درگذشت، ولی گزارشها درباره زمان درگذشت امپمبا یکسان نیستند؛ کوانتا به نقل از همسر آزبورن مینویسد او حدود سال ۲۰۲۰ از دنیا رفت. مرگی بیسروصدا، برای مردی که نامش در پژوهشهای فیزیک ادامه پیدا کرد.
شاید هنوز ندانیم در یک لیوان آب دقیقاً چه میگذرد. شاید حق با بریج و لیندن باشد و مشاهده اثر امپمبا در آشپزخانهها و بسیاری از آزمایشها بیش از آنکه از قانونی همیشگی پیروی کند، از شانس و شرایط و اتفاقات پیشبینیناپذیر حاصل شود.
اما پرسشی که آن نوجوان در کلاس درس مطرح کرد، سرانجام پژوهشگران را به قلمروهایی کشاند که هیچکس در کلاس درس ماگامبا تصورش را هم نمیکرد؛ به ذرههای شیشهای در تلههای لیزری و اتمهایی که در خلا معلقاند.
معلم امپمبا گفته بود: «فیزیک امپمبا، نه فیزیک جهانی» اما تاریخ جمله را برعکس کرد. امروز اثر امپمبا در زبان فیزیک جهانی ثبت شده و نام همان دانشآموز تانزانیایی را با خود دارد. دفعه بعد که خواستید یخ درست کنید، دو لیوان پر کنید؛ یکی داغ و یکی ولرم. شاید آب داغ برنده شود و شاید نه، اما بهجای پذیرفتن جواب، خودتان امتحانش میکنید، اراستو امپمبا دقیقاً همین کار را کرد.