نقشه راه خودسازی بر اساس شناخت و اراده
منتشرشده: · اجتماعی

در این متن به نقش دین، شناخت صحیح و تقویت اراده در فرآیند خودسازی اشاره میشود.
چگونگی و میزان تاثیر دین در هر جامعهای به تعریف و نقش دین در زندگی افراد و شرایط اجتماعی-فرهنگی آن جامعه بستگی دارد. جوانان سرمایههای عظیم جامعه و آیندهسازان نظام و موفقیت مردم هستند. جامعهشناسان معتقدند جامعهای سالم جامعهای است که جوانانی سالم داشته باشد. یکی از راههای مهم تربیت سالم، آشنایی جوانان با آموزههای دینی و بایدها و نبایدهاست. بایدها و نبایدهای دین بهعنوان نسخه دکتر عمل میکنند که انسان را از بیماریها نجات میدهد و نتیجه آن ایجاد جامعهای قانونمند، متمدن و سالم است. از این رو بایسته است همه مردم، به ویژه جوانان، با دین بیشتر آشنا شوند؛ زندگی بدون ایمان و دین رنجآور است.
بهطور کلی جوانان ذهن خلاق و جستجوگری دارند و همواره به دنبال کشف حقیقت و حل مسائل و پاسخ گویی به شبهات خویشاند. جوان با دهها سوال از جمله اینکه من کیستم و از کجا آمدهام و به کجا میروم رو به رو است که برای این سوالها باید جواب قانعکنندهای ارائه داد. این شبهات بهصورت گذرگاه خوبی هستند اما عدم پاسخگویی به آنها یا در نظر نگرفتن روحیه جوانان در هنگام پاسخگویی موجب تزلزل در باورهای دینی آنان میشود و پایههای تربیت دینی را سست میگرداند. خداوند متعال به نسل امروز عنایت فرموده و این است که قوای فکری و عقلانی جوانان نسبت به نسلهای پیشتر خیلی زودتر به کار میافتد، به طوری که علاقهمندند مسائل را بهصورت ریشهای و همراه با استدلال درک کنند و تنها به تبعیت از دیگران اکتفا نکنند. این نعمت خدایی است که زودتر انسانها را در معرض تکامل قرار میدهد.
در خصوص خودسازی، آنچه در راه خودسازی نقش تعیینکننده دارد، اراده و انتخاب ماست. الگوی کلی برای رسیدن به این هدف، سیر از آسان به مشکل است. انجام برخی کارهای خوب آسان است و اگر انسان خود را به انجام آنها مقید سازد، به تدریج برای انجام کارهای مشکلتر آماده میشود و راه تکامل برای او باز خواهد شد. اما اگر در انجام این کارهای کوچک هم سهلانگاری کند، به تدریج زمینه را برای گناهان بزرگ فراهم کرده و توفیق از او سلب میشود.
تحلیل رفتارهای اختیاری انسان نشان داد که انسان از انجام هر کار اختیاری به دنبال یافتن نوعی لذت است که یا به محض انجام کار حاصل میشود یا زمینه و مقدمه آن در آینده فراهم میشود. مسلماً هر انگیزهای که در وجود ما از سایر انگیزهها قویتر باشد، ما را وادار به عمل میکند. کسانی که به عالم قیامت، نعمتهای بهشتی و رضوان الهی اعتقاد دارند، میدانند که هیچ لذتی به شدت و پایداری آنها نمیرسد؛ لذا انگیزه رسیدن به آنها در ایشان قویتر خواهد بود و از چیزهایی که مزاحم لذتهای اخروی است، اجتناب میکنند.
برای یافتن چنین الگویی، باید دو حوزه آگاهی و اراده را تقویت کرد. اگر ندانیم چه اموری واقعا ارزش و لذت بیشتری دارند، مغلوب هوسها و وسوسهها میشویم و لذتهای آنی و حسی را مقدم میداریم. از طرف دیگر، هر لذتی برای انسان جنبه عادت پیدا کند، ثبات پیدا خواهد کرد و انسان دیگر چندان معطل فکر کردن نمیشود؛ همین که زمینه استلذاذ برای او فراهم شود، گویا اختیار از کف داده، به سراغ آن میرود. بنابراین باید راه تقویت انگیزه و اراده را بیابیم و همزمان راه جلوگیری از اینکه انگیزههای گناه در ما بهصورت عادت درآیند، پیدا کنیم؛ چرا که در این صورت مقابله با آنها بسیار مشکل میشود.
برای این منظور، باید از یک طرف شناختهای صحیح را در خود تقویت کنیم و از طرف دیگر برنامههای عملی برای تقویت اراده داشته باشیم. در کل، برای خودسازی به دو نوع فعالیت نیاز داریم؛ یکی فعالیت در جهت تقویت شناختهای صحیح و دیگری فعالیت در جهت تقویت اراده برای انجام کارهای نیکو. در هر کدام از این دو دسته فعالیت، باید دو نوع رفتار داشته باشیم؛ یکی رفتارهای ایجابی یعنی رفتارهایی که باید انجام داد و دیگری رفتارهای سلبی یعنی پرهیزها و خودداریها.