ریشهها و راهکارهای ناترازی و چالشهای نظام بانکی ایران
منتشرشده: · بهروزرسانی: · اقتصاد

سلامت نظام بانکی با ثبات اقتصادی، کنترل تورم و تامین مالی تولید پیوند دارد. ناترازی بانکی ریشههایی چون نرخهای سود دستوری، کیفیت داراییها و سود موهوم دارد.
سلامت نظام بانکی با ثبات اقتصادی، کنترل تورم، تامین مالی تولید و اعتماد عمومی پیوند دارد. در ایران که تامین مالی بنگاهها عمدتاً از مسیر بانکهاست، ناترازی میتواند تخصیص منابع را مختل، تامین مالی سالم را محدود و فشار تورمی را تشدید کند؛ بنابراین اصلاح نظام بانکی باید در اولویت باشد. برای انتخاب راهحل باید ماهیت مسئله را شناخت. اگر مشکل را فقط کمبود نقدینگی بدانیم، به تزریق منابع روی میآوریم؛ اگر کمبود سرمایه بدانیم، افزایش سرمایه را تجویز میکنیم؛ و اگر آن را صرفاً ضعف نظارت بدانیم، بر مقررات و نظارت تاکید میکنیم. هر سه مهماند، اما هیچکدام بهتنهایی کافی نیست.
پرسش اصلی این است که آیا داراییهای بانک پس از شناسایی زیانها برای پوشش تعهدات کافی است، فعالیت اصلی درآمد پایدار دارد و صورتهای مالی واقعیت را نشان میدهند؟ بدون پاسخ روشن، ممکن است شاخصهای ظاهری بهبود یابند، بیآنکه مسئله حل شود. در این میان بر سه محور اصلاح ساختار اقتصادی فعالیت بانکها، شناسایی واقعی کیفیت داراییها و سرمایه، و ارتقای حسابداری، گزارشگری مالی و حسابرسی تاکید میشود.
نخستین عامل ناترازی، نرخهای سود دستوری و حاشیه سود منفی است. وقتی سود اسمی سپرده بهمراتب کمتر از تورم باشد، بازده واقعی منفی میشود و انگیزه نگهداری سپرده بلندمدت کاهش مییابد؛ در نتیجه ممکن است منابع به بازار ارز، طلا و مسکن منتقل شود. بااینحال، سود سپرده کمتر از تورم لزوماً به معنای هزینه پایین تجهیز منابع برای بانک نیست و ترکیب سپردهها، نرخهای پرداختی، هزینههای عملیاتی و نظارتی و الزامات نقدینگی نیز موثرند. مشکل زمانی تشدید میشود که سقف دستوری سود تسهیلات از متوسط هزینه تجهیز منابع کمتر باشد.
دومین عامل، کیفیت داراییها و زیانهای پنهان است. ثبت دارایی در ترازنامه به معنای ارزش اقتصادی برابر با مبلغ دفتری نیست. تسهیلاتی که بهدلیل ضعف بازپرداخت بدهکاران، تمدیدهای مکرر، مشکلات بنگاه یا وثایق ناکافی، وصولپذیری پایینی دارند، و نیز سرمایهگذاریها، املاک و داراییهای تملیکی که ارزش بازارشان کمتر از مبلغ دفتری است، میتوانند زیان پنهان ایجاد کنند. شناسایینشدن بهموقع این زیانها، دارایی و سرمایه بانک را بیش از واقع نشان میدهد.
همچنین باید میان سود گزارششده و سود اقتصادی قابل اتکا تفاوت گذاشت. اگر درآمدهای مشکوکالوصول شناسایی نشوند یا زیان کاهش ارزش داراییها بهموقع ثبت نشود، سود گزارششده بیش از واقعیت خواهد بود که از آن با عنوان سود موهوم یاد میشود. اگر چنین سودی تقسیم شود، منابع لازم برای پوشش زیان از بانک خارج میشود و وقتی مبنای مالیات یا ارزیابی مدیران باشد، پیامد آن گستردهتر خواهد شد.