کافهنشینی در محلههای مرکزی تهران به نقطهٔ تغییر تبدیل شد
منتشرشده: · بهروزرسانی: · اقتصاد

محلههای مرکزی تهران پس از سالها خلوت شب، اکنون با رشد کافهها و حضور جوانان به نقطهٔ تغییر تبدیل شدهاند. این تغییرات باعث ایجاد فضای سوم و بحثهای مدیریتی دربارهٔ استفاده از فضاهای عمومی شد.
محلههای محدودهٔ مرکزی تهران، پس از پایان سالهای «شبمردگی»، به دوراهی رسیدند؛ بازگشت به وضعیت «شبزنده» یا تعادلبخشی به کاربری فراغت. در این مناطق، شکلگیری و رواج سریع پدیدهٔ کافهنشینی باعث تراکم کافهها و افزایش تعداد شرکتها و ادارات شد. جریان جمعیتشناور که سالها پیش در ساعات عصرگاهی عمدتاً به سمت خروج از این نقاط شهر بود، اکنون دوطرفه شده؛ کارمندان میروند و نسل جوان در کنار میانسالها و حتی افراد سالخورده وارد میشوند. خطای دید مدیران شهر در خیابان سنایی باعث شد که کافهها به «پاتوقشهری جدید» شهروندان تبدیل شوند، اما این تغییرات بهصورت کامل دیده نشد. گفتوگو با شهروندانی که این محلهها را برای «چند ساعت ماندن در شهر» انتخاب میکنند، نشان میدهد که آنها برای «فقط چای و قهوه» به کافه نمیآیند؛ اینجا، به سه دلیل «فضای سوم» زندگی شده است که مهمترین آن، فقر فضای عمومی باکیفیت در پایتخت است. مدیریت شهری میتواند سرزندگی شبانه در تهران را با الگوی اخیر در خیابان آکسفورد لندن تقویت کند یا به اشباع شهر از زیرساختهای خودرومحور ادامه دهد.
راضیه احقاقی اشاره میکند که رونق کافهنشینی در خیابانهای سنایی، ایرانشهر و میرزای شیرازی پدیدهای نسبتاً تازه است. در سالهای قبل، پس از پایان ساعت کاری، خیابانها بهتدریج خلوت میشدند؛ تمرکز مراکز اداری و غلبه کاربریهای اداری بر این محدودهها، به شکلگیری همین الگوی رفتوآمد انجامیده بود. این الگو، با پایان روز کاری فروکش میکرد و «شبمردگی مرکز تهران» تا سالهای پایانی دهه ۹۰ به یکی از چالشهای ساکنان این مناطق بدل شده بود؛ بهنحویکه امنیت عابران پیاده در ساعات ابتدایی شب با افزایش سرقت کاهش مییافت. در سالهای اخیر، سیمای این خیابانها تغییر کرده است؛ جوانان از محلههای دیگر تهران به این محدوده میآیند، کافهها تا ساعات پایانی شب میزبان مشتریانند و حتی تمایل به سکونت در این محلهها افزایش یافته است.
شلوغی خیابانهای سنایی و ایرانشهر و واکنش نهادهای مختلف مدیریت شهری به آن، این پاتوقهای شهری را به موضوعی بحثبرانگیز تبدیل کرده است. اکنون، با گذشت حدود یکماه از اوجگرفتن این بحثها، فرصتی فراهم شده تا به دور از هیاهوی خبری، به اصل پدیده بازگردیم: «این پاتوقها چگونه شکل گرفتهاند؟»، «چه ویژگیهایی این خیابانها را به مقصد جوانان تبدیل کرده است؟»، «رونق آنها چه پیامدهایی برای زندگی شهری داشته است؟» و «آیا مدیریت شهری میتواند تجربه پیادهمحور کردن خیابان آکسفورد لندن را در این نقطه تهران پیاده کند؟» این گزارش بر پایه گفتوگو با جوانانی تهیه شده است که به این کافهها رفتوآمد دارند و حضور در این محدودهها را زندگی کردهاند.
این روایتها در کنار دیدگاههای مریم زارعیان و محمد محمدی دو جامعهشناس و با بهرهگیری از مفاهیم مطالعات شهری بررسی شدهاند تا تصویری روشنتر از شکلگیری این پاتوقها، کارکردهای اجتماعی آنها و تعارضهایی که پیرامونشان شکل گرفته است، ترسیم شود. سنایی، محلهای که در سالهای گذشته، نام آن با مراکز فروش لباس کودک گره خورده بود، این روزها به «فضای سوم» زندگی برای جوانان تهرانیها تبدیل شده است؛ ری اولدنبرگ، جامعهشناس شهری آمریکایی در قرن بیستم، مفهوم فضای سوم را اینگونه تعریف کرد که فضای سوم نقطه مقابل زندگی خصوصی خانه (مکان اول) و محیط رسمی کار (مکان دوم) است و به افراد این امکان را میدهد که فارغ از دغدغههای روزمره، در یک محیط بیطرف با دیگران معاشرت کنند. حضور جوانان در خیابانهای سنایی را میتوان بهنوعی اجرای «حق به شهر» تعبیر کرد؛ آنگونه که هانری لوفرف جامعهشناس قرن بیستم، میگوید: بخشی از «حق به شهر»، حق تصاحب و تجربه شهر است، به این مفهوم که مردم بتوانند فضاهای شهری را در زندگی روزمره خود به کار بگیرند، به آنها معنا بدهند و از آنها برای نیازهای اجتماعی و فرهنگیشان استفاده کنند. بنابراین اگرچه حضور و پرسهزنی جوانان در خیابانهای سنایی و ایرانشهر، کافهنشینی در زمره «حقوق شهروندی» قرار دارد، اما این مساله از جایی پیچیده میشود که این حضور با ترافیک، پارک دوبله، مزاحمت برای ساکنان یا رهگذران، ممانعت در عبور سهل عابران پیاده، سالمندان و معلولان از پیادهروها تداخل پیدا کند. اگرچه حق به شهر میگوید که مردم باید بتوانند فضاهای شهری را در زندگی روزمره خود به کار بگیرند، اما این به آن معنا نیست که هر نوع استفادهای از فضای عمومی مجاز است؛ در واقع حق استفاده از شهر نباید به نادیده گرفتن حقوق دیگران منجر شود.