کوهستانهای زاگرس در کهگیلویه و بویراحمد: چالشهای بهرهبرداری گیاهان دارویی
منتشرشده: · بهروزرسانی: · سلامت · کهگیلویه و بویراحمد

کوهستانهای زاگرس در کهگیلویه و بویراحمد، علاوه بر زیستگاه طبیعی، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه اقتصادی و ایجاد اشتغال در حوزه گیاهان دارویی دارند، اما برداشت بیرویه و عدم فرآوری محصولات باعث کاهش ذخایر طبیعی میشود.
کوهستانهای زاگرس در کهگیلویه و بویراحمد نه تنها بهعنوان زیستگاه طبیعی برای گونههای گیاهی شناخته میشوند، بلکه ظرفیت قابل توجهی برای توسعه اقتصادی، ایجاد اشتغال روستایی، تقویت معیشت بهرهبرداران و گسترش صنایع وابسته به گیاهان دارویی دارند. این ظرفیت در صورت مدیریت علمی میتواند به یکی از پایههای اقتصاد پایدار استان تبدیل شود.
با این حال، فاصله میان ظرفیت طبیعی و بهرهبرداری اقتصادی پایدار همچنان یکی از چالشهای این حوزه است. محصولات ارزشمندی مانند آنغوزه و باریجه از مراتع استان برداشت و به بازارهای داخلی و خارجی عرضه میشوند، در حالی که برخی گونههای گیاهی با کاهش عرصههای رویش روبهرو هستند و بخش قابل توجهی از محصولات بدون فرآوری از منطقه خارج میشود.
بر اساس آمارهای اعلامشده از سوی مسئولان، حدود ۲ هزار و ۱۰۰ گونه گیاهی در کهگیلویه و بویراحمد شناسایی شده که نزدیک به ۴۷۰ گونه از آنها دارویی و خوراکی هستند. مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان از برداشت حدود ۲۵ تن شیرابه آنغوزه و باریجه از سطح ۶۶۰ هکتار از مراتع، به ارزش مجموع ۶۷۵ میلیارد ریال، خبر داده است.
این ارقام در کنار هشدارهای کارشناسان درباره وضعیت گونههایی مانند جاشیر خوراکی، کرفس کوهی و زرینگیاه، دو واقعیت مهم را آشکار میکند؛ نخست اینکه گیاهان دارویی میتوانند منبع درآمد و اشتغال باشند و دوم اینکه تداوم این ظرفیت اقتصادی به حفظ ذخایر طبیعی و جلوگیری از برداشت خارج از توان باززایی رویشگاهها وابسته است.
پرسش اصلی این است که آیا درآمد حاصل از فروش محصولات خام میتواند به توسعه پایدار منجر شود؟ چرا با وجود این تنوع گیاهی، هنوز بخش مهمی از محصولات بدون فرآوری عرضه میشود؟ و چه اقداماتی برای جلوگیری از نابودی گونههای ارزشمند و افزایش سهم مردم محلی از درآمد این منابع طبیعی ضرورت دارد؟
برای بررسی این موضوع، دیدگاههای عزیزالله جعفری، گیاهشناس و عضو هیئت علمی دانشگاه یاسوج، سیدجمال موسویان، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کهگیلویه و بویراحمد و رحمتالله جهانشاهی، معاون پایش اداره کل حفاظت محیطزیست استان، در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
گیاهشناس و عضو هیئت علمی دانشگاه یاسوج در گفتوگو با اشاره به تنوع گیاهی کهگیلویه و بویراحمد، نسبت به وضعیت برخی گونههای ارزشمند کوهستانهای استان هشدار داده و بر ضرورت تغییر شیوه بهرهبرداری از منابع طبیعی تاکید کرده است. او بیان کرد که استان از ظرفیت قابل توجهی در زمینه گیاهان دارویی و خوراکی برخوردار است و جاشیر خوراکی، کرفس کوهی و زرینگیاه را از جمله گونههایی دانسته که با تهدید جدی روبهرو هستند.
عزیزالله جعفری عوامل تهدیدکننده این گونهها را برداشت بیرویه، جمعآوری گیاهان بدون دانش و تجربه کافی، تغییرات اقلیمی و فشار بر زیستگاههای طبیعی میداند. او توضیح داد که برداشت گیاهان کوهی در بسیاری از موارد با هدف تامین نیاز بازار و کسب درآمد انجام میشود، اما اگر این فعالیت بدون توجه به توان باززایی گیاه صورت گیرد، ممکن است به جای ایجاد درآمد پایدار، ذخایر طبیعی را با خطر مواجه کند.
او بر اهمیت آگاهی بهرهبرداران از شیوههای صحیح برداشت افزود و گفت که بهرهبرداری از گیاهان دارویی باید با شناخت ویژگیهای هر گونه و با همکاری کارشناسان انجام شود؛ زیرا برداشت غیراصولی میتواند به کاهش جمعیت گیاهان و از بین رفتن عرصههای رویش آنها منجر شود.
جعفری درباره وضعیت گونههای در معرض تهدید اظهار کرد که جاشیر خوراکی، کرفس کوهی و زرینگیاه از جمله گیاهانی هستند که وضعیت رویش آنها نگرانکننده است و ادامه برداشت بیرویه میتواند بقای این گونهها را با خطر بیشتری روبهرو کند. او بر ضرورت جلوگیری از ریشهکنی گیاهان ارزشمند، کشت و تکثیر از طریق بذر را یکی از راهکارهای موثر برای حفاظت از این سرمایه طبیعی معرفی کرد.
او یادآور شد که اگر بخشی از نیاز بازار از طریق کشت علمی و کنترلشده تامین شود، میتوان فشار بر جمعیتهای طبیعی گیاهان را کاهش داد و زمینه بهرهبرداری اقتصادی در سالهای آینده را نیز حفظ کرد. همچنین او بر لزوم تعامل کشاورزان و بهرهبرداران با کارشناسان تاکید کرد و گفت که بهرهبرداری علمی راهی برای جلوگیری از تخریب رویشگاهها و کاهش خطر انقراض گونههای گیاهی است.