توضیح رسمی پژوهشگاه علوم انسانی از آب‌گرفتگی کتابخانه مجتبی مینوی/ ناودان مسدود شد، ۱۴۰ کتاب خیس شدند
منتشرشده: · فرهنگ و هنر
بارندگی‌های آبان‌ماه امسال به بخشی از کتابخانه مجتبی مینوی، ادیب، پژوهشگر و مترجم نامدار ایرانی، آسیب زد؛ اتفاقی که انتشار تصاویر کتاب‌های خیس‌شده و تلاش کارکنان برای خشک‌کردن آن‌ها با پنکه و سشوار، نگرانی‌هایی درباره وضعیت…
بارندگی‌های آبان‌ماه امسال به بخشی از کتابخانه مجتبی مینوی، ادیب، پژوهشگر و مترجم نامدار ایرانی، آسیب زد؛ اتفاقی که انتشار تصاویر کتاب‌های خیس‌شده و تلاش کارکنان برای خشک‌کردن آن‌ها با پنکه و سشوار، نگرانی‌هایی درباره وضعیت نگهداری یکی از مجموعه‌های ارزشمند میراث مکتوب ایران به وجود آورد. در پی انتشار این تصاویر و انتقادهایی که درباره وضعیت ساختمان و نحوه حفاظت از کتاب‌ها مطرح شد، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی گزارشی رسمی از جزئیات حادثه منتشر کرد و ضمن تشریح میزان خسارت، از برنامه‌ریزی برای ارزیابی و مرمت آثار آسیب‌دیده خبر داد.
ماجرا به بامداد یکشنبه ۱۷ آبان‌ماه بازمی‌گردد؛ زمانی که به‌دنبال شدت گرفتن بارندگی، مسیر ناودان ساختمان کتابخانه مسدود شد و نفوذ آب از ضلع جنوب شرقی بنا، بخشی از قفسه‌های کتابخانه را در معرض رطوبت قرار داد. بر اساس توضیحات پژوهشگاه، دو ستون از قفسه‌های بخش جنوبی و سه ستون از بخش شرقی، در مجموع پنج ستون قفسه، دچار این وضعیت شدند.
در نخستین گزارش‌هایی که از این حادثه منتشر شد، محمد دهقانی، نویسنده و عضو هیئت امنای کتابخانه مینوی، از خیس‌شدن کتاب‌های نفیس و آسیب‌دیدن برخی نامه‌های استاد مینوی ابراز نگرانی کرده بود. او علت حادثه را گرفتگی ناودان و نبود نظارت کافی بر وضعیت فنی و فیزیکی ساختمان دانسته و گفته بود کتاب‌هایی که کارکنان با پنکه و سشوار در حال خشک‌کردن آن‌ها هستند، آثاری ارزشمند و جایگزین‌ناپذیرند. دهقانی همچنین از آسیب‌های باقی‌مانده در ساختمان پس از جنگ و تعمیرنشدن برخی قسمت‌ها، از جمله پنجره‌ها، انتقاد کرده بود.
روایت پژوهشگاه از میزان خسارت؛ ۹۵ کتاب نم‌خورده و هشت کتاب با آسیب جدی
اما گزارش رسمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، جزئیات متفاوت و دقیق‌تری از ابعاد خسارت ارائه می‌دهد. بر اساس این گزارش، در مجموع ۱۴۰ جلد کتاب در معرض رطوبت قرار گرفته‌اند که حدود ۹۵ جلد از آن‌ها دچار نم‌خوردگی شده‌اند و شدت آسیب در هشت جلد جدی ارزیابی شده است.
پژوهشگاه تاکید کرده است که تمام این آثار، کتاب‌های چاپی به زبان‌های انگلیسی و فرانسوی هستند و در میان آن‌ها هیچ نسخه خطی یا کتاب چاپ سنگی وجود ندارد. همچنین بیشتر آسیب‌ها به جلد کتاب‌ها وارد شده و خوشبختانه یادداشت‌های مجتبی مینوی در حاشیه آثار از آسیب مصون مانده‌اند. در سایر کتاب‌ها نیز رطوبت تنها به شکل موضعی و محدود به بخش‌هایی از برخی صفحات نفوذ کرده است.
یکی از نکات مهم این گزارش، توضیح درباره وضعیت نامه‌های مجتبی مینوی است. بر اساس اعلام پژوهشگاه، یک نامه دچار آسیب جدی شده که پیش‌تر در جریان فعالیت‌های مستندسازی همکاران پژوهشگاه، متن آن تایپ شده بود.
پژوهشگاه همچنین توضیح داده است که بلافاصله پس از شناسایی نم‌زدگی، ۵۳۶ جلد کتاب از قفسه‌ها خارج شدند تا از آسیب احتمالی قطرات آب جلوگیری شود. به گفته این نهاد، بخش عمده کتاب‌هایی که در تصاویر منتشرشده در رسانه‌ها دیده می‌شوند، همین آثاری هستند که برای پیشگیری از خسارت بیشتر از قفسه‌ها بیرون آورده شده‌اند.
ناودانی که تا ساعت چهار صبح باز بود
در بخش دیگری از گزارش، پژوهشگاه به چگونگی وقوع حادثه پرداخته است. بر اساس توضیحات ارائه‌شده، نگهبان مستقر در مجموعه شامگاه شنبه ۱۶ آبان، همزمان با آغاز بارندگی، چندین بار مسیر ناودان پشت‌بام را بررسی کرده بود. آخرین بررسی در ساعت چهار بامداد یکشنبه انجام شد و در آن زمان نیز مسیر ناودان باز و بدون گرفتگی بود.
با این حال، پژوهشگاه احتمال داده است که در فاصله میان آخرین بررسی و آغاز ساعت اداری، همزمان با تشدید بارندگی‌ها و ورود جسمی به مجرای ناودان، مسیر آبرو مسدود شده باشد. در نتیجه، آب به‌تدریج از ضلع جنوب شرقی ساختمان به داخل نفوذ کرده است.
در این گزارش تاکید شده که ورود آب به شکل فوران یا آب‌گرفتگی ناگهانی نبوده، بلکه به صورت چکیدن قطرات و نم‌کشیدن دیوارها اتفاق افتاده است. به همین دلیل نیز بخشی از آسیب‌ها بر اثر چکیدن قطرات آب روی کتاب‌ها و بخشی دیگر در اثر تماس با دیوارهای نم‌زده ایجاد شده است.
پژوهشگاه اعلام کرده است با توجه به آسیب جدی هشت جلد از کتاب‌ها، قرار است پس از ارزیابی کارشناسان متخصص و در صورت تایید ارزش آثار و ضرورت مرمت آن‌ها، اقدامات حفاظتی و مرمتی با مشارکت متخصصان کتابخانه ملی و مرکز اسناد کشور انجام شود.
کتابخانه‌ای که از دسترس پژوهشگران دور مانده است
با این حال، گزارش پژوهشگاه تنها به شرح حادثه و میزان خسارت محدود نمی‌شود و در بخش پایانی، به موضوعی مهم‌تر یعنی وضعیت مدیریتی و نحوه اداره کتابخانه مینوی می‌پردازد.
در این بخش، مدیریت پژوهشگاه با پذیرش وجود مشکلاتی در روند اداره این مجموعه، از محدودشدن تدریجی کارکرد عمومی و پژوهشی کتابخانه در سال‌های گذشته انتقاد کرده است. در گزارش آمده که بر اثر برخی تصمیم‌ها و رویه‌های نادرست، بهره‌مندی از ظرفیت‌های کتابخانه به حلقه کوچکی از استفاده‌کنندگان محدود شده و ارتباط سازمانی و علمی آن با بدنه اصلی پژوهشگاه تضعیف شده است.
به روایت این گزارش، در مواردی ملاحظاتی با عنوان ضرورت‌های علمی و تخصصی، دسترسی پژوهشگران، علاقه‌مندان و مخاطبان عمومی را محدود کرده و همین رویکرد، کتابخانه را از ایفای نقش واقعی خود به‌عنوان فضایی برای نگهداری، مطالعه و بهره‌برداری علمی از میراث مکتوب دور کرده است. پژوهشگاه همچنین اذعان کرده که این شیوه اداره، رسیدگی به برخی امور جاری و ضروری، از جمله مسائل تاسیساتی ساختمان را با وقفه و دشواری همراه کرده است.
مدیریت پژوهشگاه در ادامه از عزم خود برای بازنگری در سازوکارهای مدیریتی، اجرایی و حفاظتی کتابخانه خبر داده و وعده داده است با کنار گذاشتن سلایق شخصی و ایجاد شفافیت در عملکرد، امکان دسترسی ضابطه‌مند پژوهشگران، علاقه‌مندان و عموم مخاطبان را فراهم کند.
میراثی که مجتبی مینوی به مردم ایران سپرد
کتابخانه مجتبی مینوی صرفاً مجموعه‌ای از کتاب‌های شخصی یک ادیب و پژوهشگر نیست. مینوی در ۲۶ دی‌ماه ۱۳۵۵ کتابخانه خود را به مردم ایران اهدا کرد؛ مجموعه‌ای که پس از ادغام بنیاد شاهنامه فردوسی با موسسات پژوهشی دیگر، به مجموعه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی پیوست.
ارزش این کتابخانه علاوه بر کتاب‌ها و منابع چندزبانه، به یادداشت‌ها، حاشیه‌نویسی‌ها و اسنادی است که از مینوی به یادگار مانده‌اند. او هنگام مطالعه کتاب‌ها، معمولاً نظرات، پرسش‌ها و برداشت‌های خود را در حاشیه صفحات ثبت می‌کرد و همین یادداشت‌ها به بسیاری از آثار این مجموعه ارزشی فراتر از یک نسخه کتاب می‌بخشند.
به همین دلیل، آب‌گرفتگی اخیر را نمی‌توان صرفاً حادثه‌ای ساختمانی و محدود به خیس‌شدن تعدادی کتاب دانست. مسئله اصلی، ضرورت حفاظت مستمر از مجموعه‌ای است که بخشی از تاریخ اندیشه، پژوهش و مطالعات ادبی ایران را در خود جای داده است.
۵۹۵۹