مستند «تئاتر، خانه کوچک من» با محوریت زندگی و آثار رکن‌الدین خسروی نقد و بررسی شد/ تاکید بر فاصله تاریخ‌نگاری تئاتر ایران از تحلیل و تفسیر
منتشرشده: · فرهنگ و هنر
به نقل از روابط عمومی خانه هنرمندان، مستند «تئاتر، خانه کوچک من» ساخته ابوذر عزیزی، در شصت‌ودومین برنامه از سلسله جلسات نمایش فیلم‌تئاترها، از سری دوم بسته «مستندهایی درباره تئاتر ایران» که با همکاری مشترک انجمن منتقدان،…
به نقل از روابط عمومی خانه هنرمندان، مستند «تئاتر، خانه کوچک من» ساخته ابوذر عزیزی، در شصت‌ودومین برنامه از سلسله جلسات نمایش فیلم‌تئاترها، از سری دوم بسته «مستندهایی درباره تئاتر ایران» که با همکاری مشترک انجمن منتقدان، نویسندگان و پژوهشگران خانه تئاتر و سینماتک خانه هنرمندان ایران برگزار می‌شود، عصر چهارشنبه ۲۰ آبان ۱۴۰۵ در سالن ناصری روی پرده رفت. پس از نمایش فیلم، نشست نقد و تحلیل آن با اجرای فرزاد فره‌وشی و با حضور کارگردان اثر و مجید کیانیان، مدرس و منتقد تئاتر، برگزار شد.
از شکل‌گیری ایده مستند تا بازخوانی شیوه آموزشی خسروی
در ابتدای این نشست، فرزاد فره‌وشی با گرامیداشت یاد و خاطره هنرمندان درگذشته حاضر در مستند، از جمله آتیلا پسیانی و کمال‌الدین شفیعی، برنامه را با اشاره به تاثیرگذاری زنده‌یاد رکن‌الدین خسروی در تئاتر ایران آغاز کرد.
ابوذر عزیزی، کارگردان مستند، با اشاره به روند شکل‌گیری «تئاتر، خانه کوچک من» درباره زنده‌یاد رکن‌الدین خسروی بیان کرد: جرقه نخستین ساخت این اثر با لغو یک جشنواره شکل گرفت، اما با آغاز پژوهش، ابعاد گسترده فعالیت‌ها و تاثیرگذاری عمیق خسروی بر چهره‌های سرشناس تئاتر و سینما چنان برایم اهمیت یافت که تصمیم گرفتم مسیر تحقیق و تولید فیلم را ادامه دهم.
وی افزود: از آنجا که خسروی بیست سال پایانی عمر خود را در مهاجرت گذرانده بود، نسل جدید پژوهشگران شناخت کمتری از جایگاه او داشتند؛ به همین دلیل، با تکیه بر تصاویر آرشیوی و تدوین‌های پیاپی که از سال ۹۵ آغاز شد، تلاش کردیم ابعاد جریان‌ساز سبک تئاتر کارگاهی و شیوه آموزشی او را برای اهالی هنر به تصویر بکشیم.
نقد ساختار سینمایی و غلبه گفت‌وگو بر تصویر
مجید کیانیان، منتقد تئاتر، با تمجید از مستند «تئاتر، خانه کوچک من» و ساختار چندوجهی آن در پرداختن به ابعاد شخصیتی و هنری زنده‌یاد رکن‌الدین خسروی بیان کرد: این اثر با پرهیز از قضاوت‌های یک‌جانبه و با بهره‌گیری از رویکردی متوازن در طرح دیدگاه‌های موافق و مخالف، توانسته است سنت فراموش‌شده تمرین، اصالت تئاتر کارگاهی و احترام عمیق به مخاطب را به تصویر بکشد.
وی ادامه داد: اگرچه فیلم در استفاده از اسناد تاریخی، آرشیوهای ارزشمند و انطباق بستر روایت با فضای دانشگاه بسیار عمل کرده است، اما در قامت یک اثر سینمایی، جای خالی خلاقیت‌های فرمی دوربین و کارگردانی مستقل در سکانس‌های گفت‌وگو احساس می‌شود؛ به‌گونه‌ای که گاه غلبه سویه تئاتری اثر بر وجه سینمایی آن، مانع از بروز تمام ظرفیت‌های بصری مستند شده است.
کارگردان مستند «تئاتر، خانه کوچک من» در پاسخ به نقد مطرح‌شده درباره ساختار اثر بیان کرد: ما متریال و مواد آرشیوی فراوانی در اختیار داشتیم که شامل گفت‌وگوها، خوانش مقالات و تعاملات میان هنرجویان پیش و پس از کار می‌شد، اما برای ارائه روایتی منسجم‌تر، ترجیح دادیم بخش‌هایی از این بده‌بستان‌ها را حذف کنیم تا شاکله فیلم پاک‌تر و حرف اصلی با شفافیت بیشتری به مخاطب منتقل شود.
کیانیان در ادامه تحلیل ساختار سینمایی این اثر، از زاویه‌ای تازه به نقد آن پرداخت و با اشاره به غلبه وجه محتوایی بر جنبه‌های بصری فیلم گفت: وقتی زبان سینما را برای پرداختن به یک استاد برگزیده‌ای، باید از ظرفیت‌های مختص همین مدیوم بهره ببری؛ مخاطب بلیت خریده و آمده تا اثر را ببیند، نه این‌که پای یک نمایشنامه رادیویی یا یک درس‌نامه بنشیند. بنابراین عناصر دنیای دید در چنین آثاری نباید مغفول بمانند.
وی با تمجید از کارگردانی محتوایی و چینش دقیق روایت در فیلم افزود: در تدوین و جای‌گذاری اکسان‌های روایی، رد پای کارگردان به‌وضوح دیده می‌شود، اما در کارگردانی به‌مثابه کارگردانی یک اثر سینمایی تمام‌عیار، جای تحرک دوربین، تنوع لوکیشن و خلاقیت‌های بصری خالی است.
ابوذر عزیزی در پاسخ به نقد کیانیان درباره غلبه کلام بر تصویر در اثر، به فضای حاکم بر سینمای آن دوران اشاره کرد و گفت: در آن مقطع، گفت‌وگو محور اصلی و باب روز کارها بود و من نیز شاید از سر خلاف این جریان، دلم می‌خواست حرف و گفته‌هایم را بزنم؛ به همین دلیل در برخورد با این صحبت‌ها و این کله‌های سخنگو، تلاش کردم تا اتفاق موردنظر در قالب همین دیالوگ و تکیه بر گفتار شکل بگیرد.
تاریخ‌نگاری تئاتر؛ از گردآوری اسناد تا معنابخشی
مجید کیانیان به بحث تاریخ‌نگاری و شیوه مواجهه با تاریخ در این حوزه پرداخت و با اشاره به سخنرانی زنده‌یاد رکن‌الدین خسروی در سال ۱۳۷۳ در پژوهشکده حکمت و ادیان درباره «حافظه، تاریخ و فراموشی» توضیح داد که واژه «تاریخ» در زبان‌های اروپایی دو شان دارد: هم توالی رخدادهاست و هم روایت درباره آنها.
وی با برشمردن سه مرحله مواجهه با تاریخ گفت: مرحله نخست، جمع‌آوری اسناد و داده‌هاست که در آن بحث تایید و ابطال مطرح می‌شود و به تاریخ آرشیوی می‌انجامد؛ مرحله دوم، برقراری ارتباط میان این داده‌هاست که زمینه‌ساز فاصله علوم انسانی با فیزیک می‌شود و مرحله سوم، معنابخشیدن و تفسیر این داده‌ها و برقرارکردن رابطه علّی در بافت اجتماعی و سیاسی است تا تاریخی پدیدارشناختی و وجودی خلق شود.
کیانیان سپس با اشاره به آسیب‌شناسی تاریخ‌نگاری تئاتر در ایران تصریح کرد: مشکل این‌جاست که در این حوزه عموماً به همان مرحله نخست، یعنی جمع‌آوری داده‌ها و بحث بر سر تایید و ابطال جزئیات گیر کرده‌ایم؛ مثلاً این‌که استادی کجا بوده، چه‌جا رفته و فلان سمت را کجا داشته است؛ در حالی که جریان غالب از رسیدن به مرحله داوری و معنابخشی بازمانده است.
وی ادامه داد: ارزش کار شما این بود که از مرحله صرفاً جمع‌آوری داده‌ها عبور کردید و با برقراری ارتباط میان روایت‌ها و گنجاندن قضاوت‌ها و کدهای فیلم‌ساز در دل اثر، گامی موثر در جهت داوری و معنابخشی برداشتید.
پرهیز از ستایش کلیشه‌ای و بازخوانی تجربه‌های آموزشی خسروی
عزیزی در پاسخ به نقدها درباره شیوه روایت اثر بیان کرد: ما از حمد و ستایش‌های کلیشه‌ای پرهیز کردیم تا نسل امروز دریابد چه نکاتی از کارنامه استاد رکن‌الدین خسروی هنوز هم قابل‌آموزش است.
وی با اشاره به طراحی بخش نخست فیلم همچون یک مسترکلاس آموزشی افزود: حتی به جزئیات ریزی نظیر همراه داشتن کشمش و مویز برای تمرین‌های طولانی‌مدت توجه داشتیم تا نشان دهیم دوام آوردن در کار حرفه‌ای خود یک تکنیک است.
عزیزی با اشاره به چالش‌های تولید اثر و ممانعت‌های دانشکده هنرهای دراماتیک عنوان کرد: با وجود همه این تنگناها تلاش کردیم فضایی خلق کنیم که ادامه پرسش‌های فیلم به خود مخاطب واگذار شود.
فره‌وشی: تئاتر در ایران هنوز به‌طور کامل به رسمیت شناخته نشده است
فرزاد فره‌وشی، پژوهشگر تئاتر، در جمع‌بندی نشست با اشاره به جایگاه تاریخی تئاتر در ایران گفت: اگر به تاریخ تئاتر از دوره تکیه دولت تا امروز نگاه کنیم، می‌بینیم که تئاتر همیشه در جامعه ما با محدودیت روبه‌رو بوده و هنوز هم به‌طور کامل به رسمیت شناخته نشده است.
وی این وضعیت را یکی از دلایل کمبود نقد فنی و جدی در تئاتر دانست و افزود: هنوز جامعه‌ای نقدپذیر نیستیم و وقتی کسی اثری را نقد می‌کند، گاهی آن را توهین تلقی می‌کنیم. با این حال، منتقدان و هنرمندان توانمندی داریم که می‌توانند با نگاهی تازه آثار را بررسی کنند، اما فضای موجود مجال این کار را از آنها می‌گیرد.
فره‌وشی سپس به درگیری‌های سیاسی و محدودیت‌هایی پرداخت که به گفته او، گاه مسیر فعالیت هنری رکن‌الدین خسروی را تحت‌تاثیر قرار داده بود و گفت: در دوره‌هایی، فضای سیاسی آن‌قدر پررنگ شد که تئاتر در زندگی بعضی چهره‌ها به اولویت دوم یا سوم تبدیل شد و شاید خسروی هم فرصت کمتری برای پرداختن به تئاتر پیدا کرد.
وی در پایان، با نقل خاطره‌ای از اکبر زنجان‌پور، به نقش خسروی در شکل‌گیری توانایی‌های بازیگری او اشاره کرد: زنجان‌پور برای بازی در نقش رستم انتخاب شده بود، اما صدایش با نقش تناسب نداشت. خسروی مدتی فشرده با او تمرین کرد و روی صدایش کار کرد؛ تمرین‌هایی که به شکل‌گیری صدایی انجامید که بعدها به یکی از ویژگی‌های بازیگری او تبدیل شد.
۲۴۲۲۴۳